[Người Nuôi Tôm] – Bệnh đầu vàng (Yellow Head Disease – YHD) từng được xem là một trong những bệnh nguy hiểm nhất trên tôm nuôi, đặc biệt đối với tôm sú. Mặc dù tôm thẻ chân trắng thường có biểu hiện nhẹ hơn, nhưng khi mầm bệnh xuất hiện trong điều kiện bất lợi, nguy cơ gây thiệt hại cho ao nuôi vẫn rất lớn. Việc nhận diện sớm dấu hiệu bệnh, hiểu rõ con đường lây lan và chủ động giám sát dịch bệnh là yếu tố quan trọng giúp người nuôi giảm thiểu rủi ro.

Bệnh đầu vàng trên tôm thẻ chân trắng

 

Tác nhân gây bệnh có độc lực rất cao

Bệnh đầu vàng do virus đầu vàng (Yellow Head Virus genotype 1 – YHV-1) gây ra. Đây là một loại virus RNA sợi đơn thuộc chi Okavirus, họ Roniviridae, có cấu trúc hình que và được bao bọc bởi lớp màng lipid bên ngoài.

Các nghiên cứu đã ghi nhận 9 kiểu gen khác nhau của virus đầu vàng, tuy nhiên YHV-1 được xác định là chủng có độc lực mạnh nhất. Khi bùng phát trong điều kiện thuận lợi, virus có thể khiến tôm chết hàng loạt với tỷ lệ từ 70 – 100% chỉ trong vòng 3 – 10 ngày.

Chính vì tốc độ lây lan và gây chết nhanh, bệnh đầu vàng luôn nằm trong nhóm bệnh nguy hiểm cần được giám sát chặt chẽ tại các vùng nuôi tôm trọng điểm.

 

Những đối tượng dễ mắc bệnh

Trong các loài tôm nuôi hiện nay, tôm sú (Penaeus monodon) được xem là loài mẫn cảm nhất với bệnh đầu vàng. Khi nhiễm virus, tôm thường phát bệnh nhanh và có thể chết hàng loạt trong thời gian ngắn.

Đối với tôm thẻ chân trắng (Litopenaeus vannamei), virus vẫn có khả năng xâm nhập và gây bệnh nhưng các biểu hiện lâm sàng thường không rõ ràng như trên tôm sú. Ngoài ra, một số loài tôm khác như tôm he Nhật Bản (Penaeus japonicus), tôm he Trung Quốc (Penaeus chinensis) và Metapenaeus ensis cũng có thể nhiễm bệnh.

Theo các ghi nhận dịch tễ, tôm thường mẫn cảm nhất với bệnh đầu vàng ở giai đoạn từ 30 – 70 ngày tuổi. Đây cũng là thời điểm người nuôi cần tăng cường theo dõi sức khỏe đàn tôm để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

Bệnh đầu vàng xuất hiện quanh năm nhưng thường bùng phát mạnh vào các thời điểm giao mùa, đặc biệt là đầu mùa mưa.

Khi thời tiết thay đổi đột ngột, nhiệt độ nước dao động lớn hoặc độ mặn giảm nhanh sau các trận mưa kéo dài, sức đề kháng của tôm suy giảm, tạo điều kiện cho virus phát triển và gây bệnh.

Tại Việt Nam, bệnh đã được ghi nhận ở nhiều vùng nuôi trọng điểm thuộc Đồng bằng sông Cửu Long, khu vực Duyên hải miền Trung và một số tỉnh phía Bắc.

 

Con đường lây lan đa dạng

Virus đầu vàng có khả năng lây lan theo cả hai hình thức truyền ngang và truyền dọc.

Truyền ngang trong ao nuôi

Đây là con đường lây lan phổ biến nhất. Tôm khỏe có thể bị nhiễm bệnh khi ăn xác hoặc phân của tôm bệnh. Ngoài ra, virus còn có thể tồn tại trong môi trường nước, bùn đáy ao và được phát tán thông qua các sinh vật trung gian như cua, cá nhỏ hoặc các loài giáp xác khác.

Các dụng cụ sản xuất, phương tiện vận chuyển, nguồn nước dùng chung giữa các ao nuôi hay hoạt động của con người cũng có thể góp phần phát tán mầm bệnh nếu không được kiểm soát tốt.

Truyền dọc từ tôm bố mẹ

Virus có thể truyền từ tôm bố mẹ mang mầm bệnh sang trứng và ấu trùng trong quá trình sinh sản. Vì vậy, việc sử dụng nguồn tôm giống có kiểm dịch và đảm bảo an toàn dịch bệnh là yêu cầu rất quan trọng trong phòng bệnh đầu vàng.

 

Dấu hiệu nhận biết

Một trong những đặc điểm nguy hiểm của bệnh đầu vàng là diễn biến rất nhanh.

Trong những ngày đầu, người nuôi thường quan sát thấy tôm ăn mạnh bất thường. Tuy nhiên, chỉ sau vài ngày, tôm đột ngột giảm ăn rồi bỏ ăn hoàn toàn.

Tôm bệnh thường bơi lờ đờ, phản ứng chậm với các tác động bên ngoài và có xu hướng tập trung ven bờ hoặc khu vực mặt nước.
Khi kiểm tra tôm bệnh, có thể nhận thấy phần giáp đầu ngực chuyển sang màu vàng nhạt hoặc vàng sẫm. Gan tụy sưng to và có màu vàng sáng đặc trưng. Thân tôm mềm, mắt sẫm màu, dạ dày và đường ruột hầu như không còn thức ăn.

Tuy nhiên, đối với tôm thẻ chân trắng, dấu hiệu “đầu vàng” thường không biểu hiện rõ như trên tôm sú. Vì vậy, người nuôi không nên chỉ dựa vào màu sắc bên ngoài để đánh giá bệnh.

Ở mức độ vi thể, virus gây hoại tử diện rộng tại gan tụy, cơ quan tạo máu, mô lympho và mang. Các tế bào bị tổn thương nghiêm trọng, nhân tế bào phân mảnh và mất chức năng.

Các dấu hiệu bên ngoài chỉ mang tính chất định hướng ban đầu. Để xác định chính xác bệnh đầu vàng, cần thực hiện xét nghiệm tại các phòng thử nghiệm đủ năng lực.

Mẫu bệnh phẩm thường được lấy từ chân bơi hoặc mang tôm. Sau khi thu mẫu, cần bảo quản trong cồn 90 – 95% hoặc dung dịch RNA later nhằm đảm bảo chất lượng mẫu phục vụ phân tích.

Hiện nay, các phương pháp được sử dụng phổ biến gồm RT-PCR và real-time RT-PCR theo tiêu chuẩn TCVN 8710-4:2019. Việc xét nghiệm giúp xác định chính xác sự hiện diện của virus YHV-1, từ đó hỗ trợ cơ quan chuyên môn và người nuôi có biện pháp xử lý phù hợp, hạn chế nguy cơ lây lan sang các ao nuôi lân cận.

 

Chủ động giám sát để giảm thiểu rủi ro

Mặc dù bệnh đầu vàng hiện không còn xuất hiện với tần suất cao như trước đây, nhưng đây vẫn là một trong những bệnh nguy hiểm cần được giám sát thường xuyên trong nuôi tôm.

Người nuôi cần đặc biệt lưu ý giai đoạn tôm từ 30 – 70 ngày tuổi và các thời điểm thời tiết chuyển mùa, mưa lớn kéo dài hoặc độ mặn biến động mạnh. Việc quản lý tốt môi trường ao nuôi, sử dụng giống có nguồn gốc rõ ràng, kiểm soát an toàn sinh học và theo dõi sức khỏe đàn tôm thường xuyên sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ phát sinh dịch bệnh.

Khi phát hiện tôm có biểu hiện ăn bất thường, bỏ ăn đột ngột hoặc xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ bệnh đầu vàng, cần nhanh chóng lấy mẫu xét nghiệm để có cơ sở chẩn đoán chính xác và triển khai các biện pháp xử lý kịp thời, hạn chế thiệt hại cho vụ nuôi.

Vương Đệ