[Người Nuôi Tôm] – Trước áp lực dịch bệnh và yêu cầu giảm sử dụng kháng sinh trong nuôi tôm, các giải pháp từ thảo dược tự nhiên ngày càng được quan tâm. Trong đó, Actiso nổi bật nhờ khả năng bảo vệ, phục hồi chức năng gan tụy, tăng cường miễn dịch và hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột cho tôm.

 

Actiso (Atisô), tên khoa học Cynara scolymus L., thuộc họ Cúc (Asteraceae), chứa nhiều hoạt chất sinh học có giá trị như Cynarin, axit chlorogenic, inulin và flavonoid. Trong đó, Cynarin nổi bật với tác dụng bảo vệ gan; axit chlorogenic có khả năng chống oxy hóa; inulin hoạt động như một prebiotic tự nhiên giúp nuôi dưỡng lợi khuẩn đường ruột; còn flavonoid góp phần chống viêm và bảo vệ tế bào. Chính sự kết hợp của các hoạt chất này tạo nên giá trị của Actiso trong việc tăng cường sức khỏe vật nuôi.

Actiso là thảo dược tiềm năng trong nuôi tôm nhờ khả năng bảo vệ gan tụy, tăng cường miễn dịch, cải thiện hệ vi sinh đường ruột và giảm phụ thuộc vào kháng sinh. Ảnh: ST

 

Cơ chế tác động dược lý và công dụng thực tiễn trên tôm

Khi được hấp thu vào cơ thể tôm, các hoạt chất trong Actiso phối hợp tương tác tạo nên các tác động dược lý rõ rệt.

Lợi mật và đào thải độc tố (Cholagogue)

Actiso nổi bật với đặc tính lợi mật, giúp kích thích mạnh mẽ chức năng bài tiết của gan tôm. Khi tôm hấp thu lượng lớn độc tố từ môi trường hoặc thức ăn như tảo độc sụp trong ao, nấm mốc Mycotoxins trong cám mốc, hoặc tồn dư kháng sinh cường độ cao, hoạt chất Cynarin sẽ ép gan tụy tăng cường bài tiết dịch mật, qua đó đẩy nhanh quá trình thanh lọc và đào thải toàn bộ độc tố ra khỏi cơ thể.

Tái tạo màng tế bào gan (Hepatoprotective)

Cynarin và Axit Chlorogenic cùng tạo ra một lớp màng bọc bảo vệ cấu trúc tế bào biểu mô gan tụy trước sự tấn công của stress oxy hóa. Tác động này giúp tôm nhanh chóng phục hồi các tế bào gan bị tổn thương, teo, hoặc sưng nhạt màu do bệnh lý hoặc yếu tố môi trường.

Cân bằng hệ vi sinh đường ruột (Prebiotic effect)

Hợp chất Inulin trở thành nguồn thức ăn sinh khối độc quyền cho nhóm vi khuẩn có lợi như Bacillus và Lactobacillus trong ruột tôm. Quá trình vi khuẩn lên men Inulin sẽ sản sinh ra các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), giúp hạ thấp độ pH đường ruột một cách tự nhiên, làm dày niêm mạc ruột và ức chế triệt để khả năng bám dính của các hại khuẩn thuộc chi Vibrio.

 

Phương pháp chiết xuất tối ưu cho ngành thủy sản

Do đặc thù Actiso chứa cả hoạt chất tan trong cồn (Cynarin, Flavonoid) lẫn hoạt chất tan trong nước (Inulin), đồng thời cấu trúc sinh hóa của Cynarin rất dễ bị phá hủy bởi phương pháp đun sôi truyền thống kéo dài trên 100°C, việc áp dụng quy trình chiết xuất phù hợp là cực kỳ thiết yếu. Để giữ được phổ dược tính rộng nhất cho ngành thủy sản, phương pháp ngâm chiết bằng hỗn hợp dung môi cồn – nước ấm (Aqueous-Ethanol Extraction) là sự lựa chọn hoàn hảo nhất với quy trình chuẩn hóa gồm các bước:

Đầu tiên là bước sơ chế nguyên liệu, sử dụng phần lá bắc và lá thân Actiso già, vì đây là nơi tập trung hàm lượng Cynarin cao nhất. Nguyên liệu sau khi thu hoạch được rửa sạch, thái nhỏ và tiến hành sấy lạnh ở nhiệt độ ổn định 45°C – 50°C nhằm tránh biến tính hoạt chất, sau đó nghiền thành bột thô.

Tiếp đến là quá trình ngâm chiết áp nhiệt bằng cách đưa bột dược liệu vào ngâm với hỗn hợp dung môi Ethanol nồng độ 50 – 70% theo tỷ lệ 1 phần bột: 10 phần dung môi. Suốt quá trình này, cần duy trì nhiệt độ môi trường ngâm ở mức gia nhiệt nhẹ từ 50°C – 60°C liên tục trong vòng 48 giờ. Hỗn hợp cồn sẽ giúp rút kiệt nhóm Cynarin và Flavonoid, trong khi thành phần nước ấm hòa tan tối đa lượng chất xơ Inulin.

Cuối cùng là giai đoạn thu hồi và cô đặc khi tiến hành lọc lấy phần dịch trong rồi đưa qua hệ thống cô quay chân không để thu hồi bay hơi toàn bộ Ethanol ở nhiệt độ thấp dưới 55°C. Dịch sệt thu được sau đó sẽ được mang đi sấy phun hoặc cô đặc để tạo thành phẩm Cao khô Actiso (Artichoke Extract), đạt hàm lượng Cynarin chuẩn hóa từ 2.5 – 5%.

Đối với việc áp dụng thủ công tại trại nuôi, người nuôi có thể dùng lá Actiso khô hãm với nước nóng 70°C – 80°C, tương tự như pha trà và đậy nắp ủ khoảng 45 phút. Phương pháp này vẫn thu được toàn bộ Inulin và một phần chất chống oxy hóa, giúp tôm mát gan. Tuy nhiên, nồng độ Cynarin hòa tan rất ít nên hiệu quả điều trị cấp tính các bệnh teo hoặc sưng gan sẽ không mạnh bằng việc sử dụng dạng chiết xuất cao cồn.

 

Liều lượng và phương pháp phối trộn sử dụng

Liều lượng áp dụng

Khi sử dụng định kỳ với mục đích phòng bệnh và bồi bổ gan, người nuôi trộn từ 2g – 3g Cao khô Actiso (hoặc 10ml – 15ml dịch chiết nước) cho 1kg thức ăn. Liều lượng này cần được cho ăn định kỳ đều đặn từ 2 – 3 ngày mỗi tuần, xuyên suốt vụ nuôi để gan tụy luôn hoạt động tốt. Khi cần phục hồi chức năng do gan nhạt màu, sưng, hoặc sau các đợt dùng kháng sinh trị bệnh, người nuôi nâng liều lượng lên mức 5g – 7g Cao khô cho 1kg thức ăn. Việc kết hợp thêm Vitamin C và cho tôm ăn liên tục từ 5 đến 7 ngày trong giai đoạn này sẽ giúp ép gan đào thải hết cặn bã kháng sinh, đồng thời kéo lại sắc tố gan hiệu quả.

Phương pháp phối trộn thức ăn

Để tối ưu hóa hiệu quả, quy trình bắt đầu bằng việc hòa tan hoàn toàn cao khô vào một lượng nước sạch vừa đủ, sau đó tiến hành phun đều lên toàn bộ cám tôm. Sau khi phun trộn, bắt buộc phải sử dụng các chất kết dính như dầu mực, lòng trắng trứng hoặc áo sinh học dạng polymer để bọc thật kín viên thức ăn. Cuối cùng, cần mang thức ăn đi phơi ở nơi thoáng mát từ 15 – 20 phút trước khi rải xuống ao nhằm đảm bảo hoạt chất Cynarin được giữ chặt, không bị dung hòa hay thất thoát vào môi trường nước.

 

Mô hình tác động dược lý (PD Model) và kết quả lâm sàng

Sự tương tác của Actiso trong cơ thể tôm phụ thuộc chặt chẽ vào phương pháp chiết xuất và liều lượng sử dụng, được tổng hợp chi tiết qua mô hình dưới đây:

 

Phương pháp sử dụng	Liều lượng Khuyến cáo	Tác động Dược lực học (Pharmacodynamics)	Kết quả lâm sàng trên Tôm
Cao khô chiết xuất Cồn – Nước (AqueousEthanol)	2g – 7g / 1kg thức ăn.	Cynarin thẩm thấu nhanh qua niêm mạc ruột, tiến vào trung tâm gan tụy quét sạch gốc tự do (ROS). Gây kích thích túi mật tăng tiết dịch để bài tiết độc tố trực tiếp ra ngoài. Lượng lớn Inulin lên men tại ruột tạo SCFA làm giảm pH nội môi.	Gan tụy giữ vững màu nâu đen hoặc vàng nâu sắc nét, màng bao gan chặt. Tôm khôi phục lực bắt mồi rất nhanh sau khi khỏi bệnh. Hệ vi sinh ruột ổn định vững chắc.
Dịch hãm nước nóng (Lá Actiso khô nấu nước)	> 15ml dịch hãm / 1kg thức ăn.	Chủ yếu cung cấp hàm lượng Inulin dồi dào, tạo bệ phóng sinh khối lý tưởng cho các loại vi sinh đường ruột (Bacillus). Nồng độ Cynarin hòa tan rất ít, hấp thu chậm.	Phân tôm dài dặn, đường ruột nong to và đều. Tác dụng giải độc gan chỉ dừng ở mức độ duy trì, thanh nhiệt cơ thể nhẹ, không mang ý nghĩa điều trị cấp tính.
Quá liều (Dùng liên tục quá nhiều cao đậm đặc)	> 15g Cao khô / 1kg thức ăn.	Hoạt động kích thích tăng tiết dịch mật diễn ra quá mức liên tục, gây áp lực ngược lên các mô tế bào biểu mô tuyến gan tụy.	Tôm gặp hiện tượng lỏng ruột thứ phát do dịch mật tiết ra ồ ạt không kịp tái hấp thu. Hệ số FCR tăng cao do thức ăn bị đẩy ra ngoài nhanh hơn tốc độ tiêu hóa.

 

Ban quản trị Cộng đồng Phytogenic

 

Đọc thêm: