Bảo đảm an ninh nguồn nước trong điều kiện mùa cạn và biến đổi khí hậu

Kế hoạch khai thác, sử dụng tài nguyên nước mùa cạn năm 2025 – 2026 của tỉnh Cà Mau được xây dựng trên cơ sở kịch bản nguồn nước lưu vực sông Cửu Long do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố, với mục tiêu xuyên suốt là bảo đảm an ninh nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, sinh hoạt và các hoạt động kinh tế – xã hội. Văn bản nhấn mạnh yêu cầu điều hòa, phân phối tài nguyên nước một cách công bằng, hợp lý giữa các ngành, đồng thời bảo đảm khai thác hiệu quả, tiết kiệm và tránh làm suy giảm nguồn nước trong bối cảnh mùa khô kéo dài từ tháng 01 đến hết tháng 5 năm 2026 .

Hiện trạng nguồn nước trên địa bàn tỉnh cho thấy hệ thống trữ nước mặt tương đối lớn với tổng trữ lượng khoảng 276 triệu m³ từ hệ thống kênh thủy lợi các cấp, cùng với hồ chứa nước ngọt tại xã Khánh An có dung tích thiết kế 3,85 triệu m³ . Nhìn chung, chất lượng nước mặt đáp ứng yêu cầu phục vụ sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, kế hoạch cũng chỉ ra những thách thức đáng kể, đặc biệt là sự phụ thuộc lớn vào nguồn nước dưới đất. Toàn tỉnh hiện đang khai thác khoảng 590 ngàn m³/ngày đêm từ nước ngầm, thông qua hơn 285 ngàn giếng khoan, trong đó phần lớn là khai thác quy mô nhỏ lẻ hộ gia đình .

Đáng chú ý, tình trạng thiếu nước sinh hoạt vẫn xảy ra ở nhiều khu vực nông thôn, nơi hệ thống cấp nước tập trung chưa phát huy hiệu quả và nhiều công trình đã xuống cấp. Điều này phản ánh áp lực lớn lên tài nguyên nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hạn hán và xâm nhập mặn có xu hướng gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải quản lý chặt chẽ hơn việc khai thác và sử dụng nước.

Quy mô sản xuất và nhu cầu nước: Nuôi trồng thủy sản giữ vai trò trung tâm

Kế hoạch xác định rõ quy mô sản xuất của tỉnh trong mùa cạn, trong đó nuôi trồng thủy sản là ngành có diện tích và nhu cầu nước lớn nhất. Tổng diện tích nuôi trồng thủy sản toàn tỉnh đạt hơn424 ngàn ha, bao gồm 384,5 ngàn ha nuôi tôm quảng canh cải tiến, 22 ngàn ha nuôi tôm thâm canh, 11,5 ngàn ha nuôi tôm siêu thâm canh và 6,4 ngàn ha nuôi cá và các đối tượng thủy sản khác . Quy mô này cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của ngành thủy sản trong cơ cấu kinh tế địa phương.

Về nhu cầu nước, nuôi trồng thủy sản cần tới khoảng 116.998 triệu m³, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nhu cầu nước cho sản xuất nông nghiệp của tỉnh. So với nhu cầu nước cho lúa Đông Xuân khoảng 92,91 triệu m³ và rau màu khoảng 12 triệu m³, có thể thấy rõ ngành thủy sản là lĩnh vực phụ thuộc lớn nhất vào tài nguyên nước. Điều này đồng nghĩa với việc bất kỳ biến động nào về nguồn nước đều có thể tác động trực tiếp đến hiệu quả sản xuất, năng suất và thu nhập của người dân.

Không chỉ tiêu thụ lượng nước lớn, nuôi trồng thủy sản còn có yêu cầu cao về chất lượng nước, đặc biệt đối với các mô hình thâm canh và siêu thâm canh. Các yếu tố như độ mặn, độ pH, hàm lượng oxy hòa tan và mức độ ô nhiễm đều ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng và dịch bệnh trên tôm, cá. Do đó, việc điều tiết nguồn nước không chỉ dừng ở số lượng mà còn phải bảo đảm chất lượng phù hợp cho từng vùng nuôi.

Các giải pháp điều tiết nguồn nước và tác động trực tiếp đến nuôi trồng thủy sản

Kế hoạch đề ra nhiều giải pháp nhằm ứng phó với tình trạng thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô, trong đó có những nội dung tác động trực tiếp đến ngành nuôi trồng thủy sản. Một trong những nguyên tắc quan trọng là ưu tiên cấp nước cho sản xuất nông nghiệp trong điều kiện hạn hán nghiêm trọng, đồng thời xem xét cắt giảm các nhu cầu sử dụng nước không thiết yếu . Trong bối cảnh nuôi trồng thủy sản tiêu thụ lượng nước lớn, việc phân bổ nguồn nước sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quy mô và mật độ nuôi.

Kế hoạch cũng yêu cầu tăng cường công tác điều tiết, nạo vét kênh mương, vận hành hiệu quả các công trình thủy lợi nhằm hạn chế xâm nhập mặn và bảo đảm cấp nước kịp thời cho sản xuất. Đây là yếu tố then chốt đối với các vùng nuôi tôm quảng canh và tôm – lúa, nơi nguồn nước phụ thuộc nhiều vào hệ thống kênh rạch tự nhiên. Việc kiểm soát mặn, giữ ngọt và điều tiết dòng chảy sẽ quyết định khả năng duy trì sản xuất ổn định trong mùa khô.

Đáng chú ý, kế hoạch đưa ra định hướng điều chỉnh sản xuất đối với những khu vực có nguy cơ thiếu nước, trong đó khuyến khích giảm quy mô nuôi hoặc chuyển đổi sang các đối tượng nuôi thích ứng với điều kiện hạn hán, xâm nhập mặn. Đây là một giải pháp mang tính thích ứng dài hạn, nhằm giảm thiểu rủi ro cho người nuôi trong bối cảnh nguồn nước không ổn định.

Song song đó, việc quản lý khai thác nước dưới đất được siết chặt, đặc biệt đối với hoạt động nuôi trồng thủy sản. Cơ quan chức năng được giao nhiệm vụ kiểm tra, giám sát và xử lý các hành vi khai thác gây cạn kiệt hoặc ô nhiễm nguồn nước ngầm. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên nước lâu dài, nhưng cũng đặt ra yêu cầu chuyển đổi đối với các mô hình nuôi phụ thuộc vào nguồn nước ngầm, nhất là nuôi tôm thâm canh.