[Người Nuôi Tôm] – Sự gia tăng tỷ lệ thành phần thực vật trong thức ăn cho tôm đã dấy lên lo ngại về nguy cơ độc tố nấm mốc, điều này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sản phẩm và sức khỏe tôm nuôi.

Độc tố nấm mốc ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tôm nuôi

 

Dinh dưỡng thức ăn cho tôm không ngừng thay đổi

Tôm, theo cách nuôi trước đây, đòi hỏi khẩu phần thức ăn nhiều đạm, với nguồn đạm chính từ các loài cá được đánh bắt tự nhiên ở khu vực cận nhiệt đới. Tuy nhiên, giá bột cá tăng cao và nguồn cá ngày càng hạn chế, nên đã có những nghiên cứu kỹ lưỡng, tìm nguồn đạm thay thế bột cá để sản xuất thức ăn tôm. Nguồn thay thế có thể là đạm thực vật, đạm động vật và các đơn bào (Chen & cs, 2023). Hơn 20 năm qua, protein thực vật đã đóng vai trò quan trọng trong thức ăn nuôi tôm thương phẩm, giúp thay thế bột cá. Protein nguồn thực vật này như: đậu nành, hạt bông vải, hạt bột cải, đậu phộng và hạt hướng dương. Thêm các loại ngũ cốc, lúa mạch, bắp, lúa mì và các sản phẩm phụ từ các loại ngũ cốc này, gồm gluten bắp, cám mì và bã ngũ cốc khô (DDGs) đã được sử dụng vào khẩu phần thức ăn tôm.

Việc tăng cường sử dụng protein thực vật trong thức ăn thủy sản, đặc biệt là thức ăn cho tôm, đã tạo ra một số thách thức dinh dưỡng. Các vấn đề bao gồm thiếu hụt axit amin, thức ăn không hợp khẩu vị, khó khăn trong tiêu hóa và hợp chất có thể giảm khả năng hấp thụ dinh dưỡng, ảnh hưởng đến sự phát triển và sức khỏe của tôm. Hơn nữa, protein thực vật cũng có nguy cơ nhiễm độc tố nấm mốc trong thức ăn thành phẩm cho tôm và thủy sản.

Độc tố nấm mốc là các hợp chất độc hại được sản sinh bởi nấm. Chúng có thể làm nhiễm bẩn cây trồng trước hoặc sau khi thu hoạch, tùy thuộc vào điều kiện nhiệt độ và độ ẩm của môi trường. Những độc tố nấm mốc này có thể xuất hiện trong các nguyên liệu và thức ăn hoàn chỉnh được sử dụng trong nuôi trồng thủy sản.

Một nghiên cứu năm 2021 (Koletsi & cs) đã chỉ ra mức độ phổ biến của độc tố nấm mốc trong nguyên liệu thô và mẫu thức ăn thủy sản từ năm 2012 – 2019. Phân tích được thực hiện bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) tại phòng thí nghiệm Alltech 37+®. Trong số các mẫu lúa mì được kiểm tra, 80% dương tính với ít nhất một loại độc tố nấm mốc và 63% cho thấy sự hiện diện của nhiều loại độc tố. Tương tự, 93% mẫu ngô được phân tích chứa ít nhất một loại độc tố nấm mốc, với 88% cho thấy sự hiện diện của nhiều loại độc tố. Bột đậu nành cũng không nằm ngoài kết quả này, với 87% mẫu được kiểm tra dương tính với ít nhất một loại độc tố nấm mốc và 75% chứa nhiều loại độc tố.

 

Sự hiện diện của độc tố nấm mốc trong thức ăn tôm

Dưới đây là bảng cập nhật hồ sơ độc tố nấm mốc năm 2023, phát hiện trong các nguyên liệu thực vật thường dùng cho thức ăn tôm, bao gồm bột đậu nành (n=85), DDGs (n=63), lúa mì (n=109), ngô (n=247) và phụ phẩm như cám lúa mì và bột gluten ngô (n=23). Các mẫu được thu thập toàn cầu và phân tích tại phòng thí nghiệm Alltech 37+ từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2023 bằng công nghệ LC-MS/MS, phát hiện 54 loại độc tố nấm mốc. Kết quả cho thấy, tất cả mẫu đều dương tính với ít nhất một loại độc tố nấm mốc, nhiều mẫu có sự hiện diện đồng thời của nhiều loại. Các nhóm độc tố có tỷ lệ xuất hiện trên 10% được trình bày trong bảng tham khảo.

Bảng 1: Các nhóm độc tố nấm mốc thường gặp nhất (xuất hiện > 10%) trong các nguyên liệu có nguồn gốc thực vật thường được sử dụng trong thức ăn tôm, cùng với mức trung bình và tối đa của chúng (ppb)

Bảng 1 cho thấy tỷ lệ cao các “độc tố nấm mốc mới nổi” xuất hiện trong tất cả nguyên liệu kiểm tra, với tần suất từ 94 – 100%. Những độc tố này đang có xu hướng gia tăng, mặc dù không thường gặp tại các trang trại do chúng không bị quy định pháp lý. Ngô là thành phần chính trong thức ăn cho tôm, có nồng độ “độc tố nấm mốc mới nổi” cao nhất, đạt trung bình 254,4 ppb và tối đa 4.751 ppb. Ngoài ra, các nhóm độc tố như axit fusaric, fumonisins, trichothecenes nhóm A và B, cùng zearalenone cũng xuất hiện phổ biến, với mức trichothecenes đã vượt quá giới hạn khuyến nghị cho ngũ cốc trong thức ăn chăn nuôi.

 

Đánh giá rủi ro trong thức ăn cho tôm

Để ước tính rủi ro lây nhiễm độc tố nấm mốc trong thức ăn cho tôm, tác giả đã sử dụng công cụ Alltech® DIET™ Estimator, xem xét tỷ lệ nguyên liệu thực vật và dữ liệu nhiễm độc tố. Rủi ro được đánh giá từ công thức thức ăn cho tôm trong Cơ sở dữ liệu PAFF và kết quả phân tích độc tố nửa đầu năm 2023, cho thấy lượng độc tố nấm mốc (REQ) đạt 10,4 ppb, mức trung bình cho tôm. Tỷ lệ thành phần nguyên liệu đóng vai trò quan trọng trong tính toán rủi ro ô nhiễm, công thức thức ăn tôm từ Mỹ Latinh có mức rủi ro cao hơn do có tỷ lệ ngô cao hơn so với công thức từ Đông Nam Á.

Hình 1. Ước lượng REQ dựa trên mức độ bao gồm của các thành phần thực vật được sử dụng trong thức ăn tôm

 

Tác động của độc tố nấm mốc đến năng suất và sức khỏe tôm

Các trang trại nuôi tôm, đặc biệt ở các khu vực nhiệt đới, tạo điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của nấm Aspergillus, làm dấy lên lo ngại về khả năng nhiễm độc aflatoxin B1. Nghiên cứu chỉ ra rằng mức độ aflatoxin B1 vượt quá 1 mg/kg có ảnh hưởng tiêu cực đến tỷ lệ sống sót, tăng trưởng và sức khỏe mô của tôm.

Các độc tố nấm mốc khác, như deoxynivalenol (DON), độc tố T-2 và fumonisin B1, cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Nồng độ DON cao làm suy giảm tăng trưởng và suy yếu hệ miễn dịch của tôm, trong khi độc tố T-2 gây stress oxy hóa và gây ra những vấn đề liên quan đến sinh lý khác. Fumonisin B1 đã được chứng minh làm giảm tăng trưởng, nồng độ protein trong cơ bắp và phản ứng miễn dịch, ảnh hưởng đến cả kết cấu của tôm và chỉ số chấp nhận mua của người tiêu dùng.

Sự hiện diện đồng thời của nhiều loại độc tố nấm mốc trong các nguyên liệu có nguồn gốc thực vật là một mối lo ngại. Mặc dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy khả năng tác động cộng hưởng, nhưng tác động tổng thể của chúng đối với tôm vẫn chưa được làm rõ. Các độc tố nấm mốc mới nổi và axit fusaric dù phổ biến nhưng vẫn thiếu giới hạn pháp lý và nghiên cứu đầy đủ. Điều này nhấn mạnh sự cần thiết phải có chính sách quản lý độc tố nấm mốc trong ngành nuôi tôm. Nếu không có chiến lược hiệu quả để giảm thiểu rủi ro, sức khỏe của tôm và sự ổn định kinh tế của ngành sẽ gặp nhiều thách thức nghiêm trọng.

 Tiến sĩ Vivi Koletsi

Alltech.com