[Người Nuôi tôm] – Luân canh tôm – lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long được xem là mô hình canh tác thích ứng hiệu quả với hạn mặn, mang lại lợi ích kép về kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, để phát huy hết tiềm năng, mô hình này vẫn cần được tháo gỡ nhiều rào cản về hạ tầng, vốn và liên kết thị trường.

Tại xã Vĩnh Lộc, tỉnh Cà Mau, ông Nguyễn Minh Cảnh, xã viên Hợp tác xã (HTX) Ba Đình đang canh tác 2 ha theo mô hình tôm – lúa. Theo lịch thời vụ chung của HTX, mỗi năm diện tích này được luân canh 4 tháng trồng lúa trong mùa nước ngọt và 8 tháng nuôi tôm khi độ mặn tăng cao. Nhờ thuận theo quy luật tự nhiên, gia đình ông Cảnh đạt thu nhập bình quân 120–150 triệu đồng/năm, sau khi trừ chi phí khoảng 100 triệu đồng.

Phát huy tiềm năng mô hình tôm – lúa ĐBSCL trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Ảnh: St

Theo ông Cảnh, tham gia HTX giúp nông dân sản xuất đồng bộ, tuân thủ lịch thời vụ, áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến như “3 giảm, 3 tăng” hay Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao. Nhờ đó, chất lượng tôm và lúa được nâng lên, chi phí giảm, rủi ro dịch bệnh được kiểm soát tốt hơn.

Dù vậy, hoạt động sản xuất vẫn gặp không ít khó khăn. Với những khu vực nằm phía Bắc Quốc lộ 1, nguồn nước mặn phân bố không ổn định, gây trở ngại cho việc điều tiết môi trường nuôi. Hạ tầng giao thông chưa hoàn thiện khiến việc vận chuyển vật tư, thu hoạch nông sản tốn kém. Bên cạnh đó, hệ thống điện chưa được kéo vào cánh đồng làm hạn chế khả năng ứng dụng công nghệ, nhất là các thiết bị sục khí phục vụ nuôi tôm.

Kỹ sư Nông Văn Thạch, Giám đốc HTX Ba Đình, cho biết HTX hiện có 285 thành viên, quản lý 720 ha đất nông nghiệp, phần lớn canh tác theo mô hình tôm – lúa. Lợi thế lớn nhất của mô hình là tạo ra sản phẩm sạch, thân thiện môi trường do quá trình nuôi tôm không sử dụng phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Tuy nhiên, HTX vẫn gặp khó trong tiếp cận vốn đầu tư, phát triển cơ giới hóa và tìm kiếm đối tác tiêu thụ ổn định.

Thực tế, mô hình tôm – lúa đã xuất hiện ở ĐBSCL gần 50 năm, bắt đầu từ những năm 1970 và không ngừng mở rộng. Đến năm 2020, toàn vùng có gần 212.000 ha tôm – lúa, chiếm hơn 31% diện tích nuôi tôm nước lợ. Sau giai đoạn phát triển nóng của nuôi tôm thâm canh gây nhiều hệ lụy môi trường, tôm – lúa được xem là lựa chọn an toàn, bền vững hơn.

Nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) chỉ ra rằng năng suất tôm – lúa còn thấp, chủ yếu do hạn chế về hạ tầng, kỹ thuật và liên kết chuỗi giá trị. Trên cơ sở đó, GIZ đề xuất đầu tư đồng bộ thủy lợi, giao thông, điện; tăng cường chuyển giao khoa học công nghệ; nâng cao năng lực HTX và hoàn thiện chính sách tín dụng phù hợp.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, tôm – lúa không chỉ là sinh kế thích ứng cho người dân ven biển ĐBSCL mà còn là hướng đi chiến lược cho nền nông nghiệp phát triển bền vững, hài hòa giữa kinh tế và môi trường.

C.A