[Người Nuôi Tôm] – Sự xuất hiện của các dự án tư nhân quy mô lớn đang thổi một luồng gió mới, mở ra cơ hội để Pakistan bứt phá và vươn lên thành một cường quốc nuôi tôm trong tương lai.

 Việc đầu tư quy mô lớn vào cơ sở hạ tầng hỗ trợ là cần thiết để Pakistan có thể phát huy hết tiềm năng phát triển mạnh mẽ

 

Với khí hậu thuận lợi, chi phí sản xuất thấp và vị trí địa lý gần các thị trường tiêu thụ lớn, Pakistan từ lâu đã được xem là một quốc gia tiềm năng trên bản đồ nuôi tôm thế giới. Tuy nhiên, sau hơn ba thập kỷ loay hoay, ngành tôm nước này vẫn chủ yếu dựa vào khai thác tự nhiên.

 

Đầu tư hạ tầng – điều kiện tiên quyết để phát huy tiềm năng

Pakistan sở hữu đầy đủ các yếu tố tự nhiên lý tưởng để phát triển nghề nuôi tôm: khí hậu thuận lợi, vùng ven biển rộng lớn, diện tích nước lợ dồi dào, chi phí đất đai và lao động thấp, cùng vị trí địa lý gần các thị trường xuất khẩu lớn, thậm chí có đường biên giới trên bộ với Trung Quốc. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi những nỗ lực đầu tiên trong nuôi tôm đã xuất hiện từ hơn 30 năm trước. Một trong những dự án sớm nhất là sự hợp tác giữa Bộ Chăn nuôi & Thủy sản Pakistan và Công ty Trà Lipton. Tuy nhiên, theo báo cáo của FAO, dự án này thất bại do thiếu nguồn cung thức ăn, con giống và chuyên môn kỹ thuật – những hạn chế kéo dài trong nhiều năm sau đó.

Đầu những năm 2000, chính phủ Pakistan triển khai một dự án quy mô lớn hơn: xây dựng trại giống tại vịnh Hawk, phía nam Karachi, nhằm sản xuất ấu trùng tôm bản địa Fenneropenaeus merguiensis từ nguồn tôm bố mẹ khai thác tự nhiên. Tuy nhiên, cách làm này về sau được đánh giá tiềm ẩn rủi ro lớn về an toàn sinh học. Số ấu trùng được ương nuôi đến giai đoạn trưởng thành trong các ao cải tạo tại khu vực Gharo – một vùng đồng bằng ngập mặn phù hợp cho nuôi tôm. Bên cạnh đó, một trại giống khác tại Clifton cũng được xây dựng nhưng buộc phải đóng cửa sau vài năm do tốc độ tăng trưởng thấp của tôm thương phẩm (liên quan đến độ mặn), chi phí thức ăn cao và lợi nhuận kém cạnh tranh so với nuôi cá truyền thống.

Mãi đến cuối năm 2024, khi một công ty tư nhân tại Gharo công bố thành công xuất khẩu tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei) nuôi tại chỗ theo mô hình tổ chức chặt chẽ, áp dụng kỹ thuật tiên tiến và quản lý hiệu quả, ngành tôm Pakistan mới thực sự tạo được dấu ấn. Đồng thời, một doanh nghiệp khác xuất thân từ ngành dầu mỏ cũng khởi động dự án nuôi tôm quy mô lớn tại cùng khu vực, hứa hẹn trở thành nhân tố quan trọng trong thời gian tới.

Thu hoạch tại một trại nuôi tôm (Ảnh: Darryl Jory)

 

Hướng đi mới sau những hạn chế của cách tiếp cận cũ

Trong quá khứ, cách tiếp cận của Chính phủ Pakistan đối với phát triển nông nghiệp công nghiệp, bao gồm nuôi tôm, bộc lộ hai hạn chế lớn. Thứ nhất, thiếu đầu tư đồng bộ vào hạ tầng. Thay vì một chiến lược thống nhất với sự phối hợp của nhiều bộ ngành, các dự án thường triển khai rời rạc, thiếu “bản thiết kế tổng thể” để định hướng lâu dài. Hệ quả là nhiều dự án chỉ dừng ở quy mô nhỏ, mang tính thí điểm, và thất bại từ khâu thương mại hóa sản phẩm – giai đoạn quyết định giá trị cuối cùng.

Thứ hai, chính phủ nhiều lần giả định rằng khi chứng minh được khả năng sản xuất, khu vực tư nhân sẽ tự động tham gia vào chế biến và phân phối. Tuy nhiên, khi chưa có quy mô sản xuất đủ lớn, doanh nghiệp khó mạnh dạn đầu tư, còn nông dân thiếu đầu vào hợp lý và gặp khó trong tiêu thụ. Điều này khiến nhiều người quay về nuôi cá phục vụ nội địa, khiến các dự án nuôi tôm sớm lụi tàn.’

Để khắc phục, các sáng kiến tương lai cần tập trung vào ba ưu tiên. Trước hết, phát triển đồng bộ chuỗi giá trị với sự phối hợp của nhiều bộ ngành và sự tham gia thực chất của khu vực tư nhân, trong đó nhà nước đóng vai trò đối tác. Thứ hai, ban hành chính sách ưu đãi đầu tư như miễn thuế nhập khẩu thiết bị, giảm thuế cho nhà đầu tư hoặc triển khai hợp tác công – tư trong những lĩnh vực then chốt như giống và thức ăn. Thứ ba, đẩy mạnh xúc tiến thị trường quốc tế thông qua xây dựng thương hiệu tôm Pakistan, siết chặt tiêu chuẩn chế biến, an toàn thực phẩm, và quảng bá sản phẩm quốc gia.

Nếu thực hiện đồng bộ, Pakistan có thể tạo nền tảng vững chắc để ngành tôm bước vào giai đoạn phát triển bền vững và cạnh tranh toàn cầu.

 

Kỳ vọng bứt phá nhờ khu vực tư nhân

Ngành tôm Pakistan hiện chưa có trại giống đủ khả năng cung cấp trứng trực tiếp cho nông dân, thay vào đó vẫn phụ thuộc vào nguồn ấu trùng nauplii nhập khẩu từ Thái Lan và Việt Nam. Nguồn giống nhập khẩu này đảm bảo chất lượng, giá cả ổn định, phù hợp cho giai đoạn hiện nay. Khi sản xuất mở rộng, các trại giống trong nước chắc chắn sẽ xuất hiện để thay thế dần nguồn nhập khẩu.

Vấn đề thức ăn – chiếm tới 60% tổng chi phí nuôi – trước đây là điểm yếu lớn, nay đã cải thiện nhờ sự hiện diện của Thai Union. Giá thức ăn cạnh tranh quốc tế giúp giảm gánh nặng cho nông dân, dù về lâu dài vẫn cần thêm nhiều nhà máy trong nước. Ngoài ra, hạn chế về chuyên môn địa phương được khắc phục bằng sự hợp tác giữa doanh nghiệp khởi nghiệp và chuyên gia nước ngoài, mô hình từng chứng minh hiệu quả ở Ecuador và Ấn Độ. Nhờ vậy, Pakistan vừa có điều kiện tự nhiên thuận lợi, vừa tiếp cận nhanh công nghệ, nguồn giống và thức ăn chất lượng.

Thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở khâu chế biến sau thu hoạch. Hệ thống nhà máy, đóng gói và chuỗi lạnh chưa đạt chuẩn quốc tế, cản trở xuất khẩu. Để cạnh tranh, Pakistan cần đầu tư cơ sở chế biến tối thiểu 25 tấn/ngày, tương ứng 10.000 tấn nguyên liệu/năm. Đây là mục tiêu khả thi nếu khu vực tư nhân tiên phong xây dựng mô hình thành công, từ đó thu hút thêm vốn quốc tế.

Một khi sản lượng đạt ngưỡng 10.000 tấn/năm và có một vài doanh nghiệp lớn mở rộng quy mô, ngành tôm Pakistan sẽ có cơ hội bứt phá, phát triển bền vững thay vì chỉ duy trì ở mức tồn tại.

Vũ Ninh (Theo Global Seafood)