[Người Nuôi Tôm] – Từ căng thẳng tại Trung Đông, biến động chi phí logistics, giá nhiên liệu leo thang đến các rào cản thương mại mới tại Hoa Kỳ, ngành tôm Việt Nam đang chịu áp lực cùng lúc từ nhiều phía. Nhưng chính trong giai đoạn này, một yêu cầu ngày càng rõ hơn đang được đặt ra: muốn giữ năng lực cạnh tranh, ngành tôm không thể chỉ chờ thị trường hồi phục, mà phải chủ động tái cấu trúc từ con giống, nuôi trồng, chế biến đến thị trường và chuỗi cung ứng.

 

Với một ngành có độ mở rất lớn như tôm, từ con giống, vật tư, thức ăn, điện, nhiên liệu cho tới đầu ra xuất khẩu đều gắn chặt với nhịp biến động toàn cầu. Trong bối cảnh đó, điều mà ngành tôm đang mất không chỉ là giá, mà là vùng đệm an toàn . Tuy vậy, chính trong giai đoạn nhiều bất định này cũng lộ rõ doanh nghiệp nào có nội lực thật sự, ai quản trị tốt hơn, ai tổ chức sản xuất vững hơn, ai đủ nhanh để xoay trục trước biến động. Với ngành tôm Việt Nam, đây không chỉ là bài toán chống chịu trước sóng gió quốc tế, mà còn là phép thử về độ trưởng thành của cả chuỗi giá trị.

Ngành tôm Việt Nam đang chịu áp lực cùng lúc từ nhiều phía

 

Doanh nghiệp ngành tôm chủ động thích ứng

Trong bức tranh ấy, con giống đang được nhìn nhận như tuyến phòng thủ đầu tiên của cả chuỗi sản xuất. Bà Bùi Thị Tiên Đức, Phó Giám đốc Truyền thông Tập đoàn Thủy sản Việt Úc cho biết, biến động của thị trường xuất khẩu, đặc biệt là tình trạng dư cung toàn cầu và áp lực giảm giá, đang tác động trực tiếp đến toàn bộ chuỗi giá trị ngành tôm. Nhu cầu tôm giống hiện không còn ổn định theo chu kỳ như trước mà thay đổi theo từng thời điểm, phản ánh tâm lý thận trọng hơn của người nuôi. Tuy nhiên, mặt tích cực là thị trường đang dần được sàng lọc theo hướng tích cực hơn, khi người nuôi ngày càng ưu tiên lựa chọn con giống chất lượng cao, có khả năng thích nghi tốt và truy xuất nguồn gốc rõ ràng để giảm thiểu rủi ro.

Đây là một chuyển biến quan trọng, bởi trong bối cảnh biên lợi nhuận bị siết lại, mọi sai số kỹ thuật ở đầu vụ đều trở nên rất đắt đỏ. Một lứa giống kém chất lượng không chỉ làm tăng tỷ lệ hao hụt, mà còn kéo theo nguy cơ dịch bệnh, hệ số chuyển đổi thức ăn cao, chi phí xử lý môi trường lớn và thời gian nuôi kéo dài. Vì vậy, nâng cao chất lượng con giống không còn là câu chuyện đầu vào đơn lẻ, mà đã trở thành một phần của chiến lược cạnh tranh. Doanh nghiệp nào kiểm soát tốt di truyền, an toàn sinh học và truy xuất ở khâu giống sẽ có lợi thế rõ rệt hơn trong toàn bộ chuỗi nuôi – chế biến – xuất khẩu.

Nếu con giống là nền tảng, thì công nghệ và thiết bị nuôi lại đang trở thành yếu tố quyết định hiệu quả sản xuất trong giai đoạn mới. Bà Trương Thị Lệ Dung, Giám đốc điều hành Công ty TNHH AQUA MINA cho biết, những biến động địa chính trị gần đây đang tạo ra thách thức rất lớn cho hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp. Theo bà, trước đây một container hàng từ Việt Nam sang một số thị trường chỉ mất khoảng 40 – 45 ngày, nhưng hiện nay thời gian vận chuyển đã kéo dài đáng kể do nhiều tuyến phải áp dụng bảo hiểm chiến tranh, thậm chí có tuyến tạm ngưng khai thác. Trước thực tế này, AQUA MINA buộc phải điều chỉnh chiến lược theo hướng linh hoạt hơn, đẩy mạnh chuyển dịch sang các thị trường Đông Nam Á như Philippines, Thái Lan, Indonesia, đồng thời khai thác sâu hơn thị trường nội địa.

Cùng với đó, doanh nghiệp xác định các dòng sản phẩm tiết kiệm năng lượng, ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo là hướng đi dài hạn nhằm nâng cao hiệu quả nuôi và giảm chi phí cho người nuôi. Từ thực tế của các doanh nghiệp có thể thấy, khả năng thích ứng của ngành tôm trong giai đoạn này sẽ không đến từ một giải pháp đơn lẻ, mà phải là sự thay đổi đồng bộ trên nhiều mặt.

 

Bài toán “cầm cự” cho người nuôi

Người nuôi tôm đang là nhóm cảm nhận rõ nhất sức ép từ thị trường. Giá tôm nguyên liệu tại nhiều tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long liên tục giảm trong những tuần gần đây, trong khi chi phí đầu vào vẫn leo thang. Tại Vĩnh Châu, Sóc Trăng, nhiều hộ cho biết giá tôm gần như đổi theo ngày, nhưng theo chiều hướng bất lợi cho người nuôi. Theo ghi nhận, so với khoảng một tháng trước, giá tôm cỡ 100 con/kg hiện chỉ còn quanh mức 97.000 đồng/kg, giảm hơn 10.000 đồng/kg; tôm cỡ 30 con/kg cũng lùi xuống khoảng 128.000 đồng/kg, thấp hơn khoảng 15.000 đồng/kg.

Ngoài ra, theo phản ánh của các hộ nuôi tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, riêng chi phí nhiên liệu để vận hành quạt nước, bơm oxy và hệ thống cấp thoát nước đã tăng khoảng 10 – 15% so với trước, khiến giá thành nuôi bị đội lên đáng kể. Trong điều kiện đó, chỉ cần năng suất thấp, tôm chậm lớn hoặc phát sinh dịch bệnh làm người nuôi rất dễ rơi vào cảnh hòa vốn, thậm chí thua lỗ.

Áp lực này không chỉ đến từ thị trường nội địa mà còn chịu tác động từ những biến động bên ngoài. Theo ông Võ Văn Phục, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thủy sản sạch Việt Nam, diễn biến giảm giá tôm hiện nay là kết quả cộng hưởng của nhiều yếu tố, trong đó có bất ổn địa chính trị tại Trung Đông làm chi phí vận chuyển quốc tế tăng cao, đồng thời sức mua tại nhiều thị trường chưa phục hồi như kỳ vọng khiến doanh nghiệp chế biến thận trọng hơn trong thu mua nguyên liệu. Đáng chú ý, nếu như thông thường giá tôm chỉ biến động mạnh từ tháng 5 – khi bước vào vụ thu hoạch chính, thì năm nay xu hướng giảm đã xuất hiện sớm ngay từ đầu tháng 3, cho thấy mức độ nhạy cảm của thị trường đang lớn hơn trước.

Trước áp lực chi phí tăng cao, nhiều hộ nuôi tôm tại TP. Cần Thơ buộc phải điều chỉnh phương thức sản xuất như giảm mật độ thả, cắt giảm chi phí cải tạo ao hoặc lựa chọn vật tư giá rẻ hơn. Tuy nhiên, việc cắt giảm này nếu không được tính toán kỹ, nguy cơ phát sinh dịch bệnh và rủi ro môi trường trong suốt vụ nuôi sẽ gia tăng. Ông Huỳnh Tấn Lực, khu vực ấp Nguyễn Út (phường Khánh Hòa) cho hay, ông vừa quyết định chuyển toàn bộ diện tích ao đất của gia đình sang mô hình nuôi tôm lót bạt bờ, đáy đất nhằm kiểm soát tốt hơn các yếu tố môi trường. Trước khi thả giống, ao nuôi được cải tạo kỹ lưỡng từ gia cố bờ bao, xử lý đáy ao đến kiểm tra nguồn nước đầu vào, bảo đảm điều kiện ổn định cho vụ nuôi.

Trong khi đó, một số nông dân khác lại lựa chọn giải pháp “nuôi thăm dò” để giảm rủi ro. Vụ nuôi năm nay, anh Phạm Huỳnh Hà, khu vực Bưng Tum (phường Khánh Hòa) không thả tôm đồng loạt như trước mà chỉ triển khai trước một ao để theo dõi diễn biến thời tiết và tín hiệu thị trường. Với ao tôm đã được 30 ngày tuổi, anh Hà đặc biệt chú trọng kiểm soát các yếu tố môi trường như độ mặn, pH, độ kiềm và nhiệt độ nước. Ao nuôi được sàng lọc cá tạp, lấy nước sạch có độ mặn phù hợp và kiểm tra kỹ các chỉ số trước khi thả giống. Trong quá trình nuôi, anh thường xuyên bổ sung khoáng chất và theo dõi mật độ tảo để điều chỉnh kịp thời.

Người nuôi tôm đang là nhóm cảm nhận rõ nhất sức ép từ thị trường

 

Từ ứng phó ngắn hạn đến tái cấu trúc dài hạn

Câu chuyện của ngành tôm Việt Nam lúc này không còn dừng ở những biện pháp ứng phó tình thế, mà đã đặt ra yêu cầu tái cấu trúc theo hướng bền vững và chủ động hơn. Trong thư ngỏ gửi cộng đồng doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng mới đây, Bộ trưởng Bộ NN&MT, Trần Đức Thắng đã kêu gọi các doanh nghiệp chung tay chia sẻ khó khăn với người sản xuất trên tinh thần “lợi ích hài hòa, rủi ro chia sẻ”, đặc biệt là các doanh nghiệp cung ứng vật tư đầu vào và logistics cần giữ ổn định hoặc giảm giá để hỗ trợ sản xuất. Theo Bộ trưởng, bước sang năm 2026, xung đột tại Trung Đông cùng những đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo ra những thách thức rất khác, buộc ngành phải vừa ổn định sản xuất trước mắt, vừa củng cố năng lực tự chủ cho chặng đường dài hơn.

Trong ngắn hạn, điều quan trọng nhất là giữ cho chuỗi sản xuất không bị đứt nhịp. Điều đó đồng nghĩa với việc bảo đảm nguồn cung vật tư, duy trì thu mua nguyên liệu, hỗ trợ người nuôi không bị bỏ lại trong giai đoạn khó khăn và linh hoạt điều chỉnh kế hoạch xuất khẩu để thích ứng với biến động thị trường. Bộ NN&MT cũng khuyến nghị doanh nghiệp tăng cường mua trữ, đẩy mạnh chế biến trong thời điểm chính vụ để hạn chế tình trạng được mùa mất giá, đồng thời thúc đẩy liên kết chuỗi và tiêu thụ nội địa như một giải pháp giảm áp lực khi logistics quốc tế gặp khó.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở các giải pháp tình thế, ngành tôm sẽ tiếp tục ở thế bị động trước những cú sốc bên ngoài. Vì vậy, yêu cầu lớn hơn đặt ra hiện nay là tái cấu trúc lại năng lực cạnh tranh của toàn chuỗi. Theo các chuyên gia, doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa thị trường, không chỉ bám vào các thị trường truyền thống như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản mà phải mở rộng mạnh hơn sang Đông Á, Nam Á, Trung Đông, châu Phi hay Mỹ Latinh. Song song đó, mỗi thị trường đều có đặc điểm tiêu dùng riêng, đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi tư duy sản phẩm: từ xuất khẩu nguyên liệu sang chế biến sâu, phát triển các dòng hàng tiện lợi, phù hợp với từng phân khúc khách hàng để gia tăng giá trị và giảm phụ thuộc vào cạnh tranh giá thấp.

Ở góc độ dài hạn, bài toán của ngành tôm rõ ràng không chỉ nằm ở việc bán được hàng, mà là xây dựng một chuỗi sản xuất đủ khỏe để chống chịu với biến động toàn cầu. Đồng thời, nhiều ý kiến cho rằng Nhà nước cũng cần có thêm các chính sách hỗ trợ thực chất cho doanh nghiệp thủy sản. Trên thực tế, đã có những doanh nghiệp chủ động chia sẻ gánh nặng với người nuôi.

Những động thái như vậy cho thấy, trong bối cảnh nhiều biến động, khả năng vượt khó của ngành tôm sẽ không đến từ một mắt xích riêng lẻ mà phải được hình thành từ sự đồng hành thực chất giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người nuôi. Nói cách khác, giai đoạn hiện nay là lúc ngành tôm Việt Nam phải chuyển từ tư duy ứng phó ngắn hạn sang tái cấu trúc dài hạn, không chỉ để vượt qua một chu kỳ khó khăn, mà để xây dựng nền tảng cạnh tranh vững chắc hơn trong tương lai.

Phương Nhung