[Người Nuôi Tôm] – Những tiến bộ về di truyền và công nghệ lai tạo tôm sạch bệnh đang mở ra giai đoạn phát triển mới cho ngành nuôi tôm toàn cầu. Từ nền tảng giống tôm SPF giúp bùng nổ sản lượng suốt hơn hai thập kỷ qua, ngành tôm đang bước vào kỷ nguyên chọn giống chính xác, thích ứng biến đổi khí hậu và nâng cao tính bền vững. 

 

Sự phát triển của tôm bố mẹ SPF

Công nghệ tôm sạch mầm bệnh cụ thể (SPF) hình thành tại Hawaii vào đầu những năm 1990 thông qua một chương trình do Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) tài trợ, nhằm giải quyết khủng hoảng dịch bệnh tại các trang trại nuôi tôm trong nước. Chỉ một năm sau, ngành tôm Hoa Kỳ đã được cung cấp đầy đủ tôm giống SPF, giúp sản lượng tăng gấp đôi và đặt nền móng cho việc nhân rộng mô hình này trên toàn cầu.

Bước ngoặt quốc tế diễn ra khi High Health Aquaculture đưa tôm bố mẹ SPF sang châu Á từ năm 1998, bắt đầu tại Đài Loan (Trung Quốc). Thành công tương tự như tại Hoa Kỳ đã thúc đẩy làn sóng ứng dụng rộng khắp khu vực. Từ đó, Hawaii trở thành trung tâm sản xuất tôm bố mẹ SPF hàng đầu thế giới, xuất khẩu sang hơn 26 quốc gia và được xem là “thủ phủ tôm giống” toàn cầu.

Các chương trình chọn giống SPF tập trung vào 3 trụ cột: tăng trưởng nhanh, kháng bệnh tốt và hiệu suất sinh sản cao. Trong giai đoạn mới, các công nghệ chọn lọc gen tiên tiến và lai tạo có hỗ trợ chỉ thị phân tử tiếp tục tối ưu hóa đặc tính tăng trưởng và khả năng đáp ứng miễn dịch, góp phần củng cố tính bền vững dài hạn của tôm SPF. Tuy vậy, thách thức vẫn nằm ở việc cân bằng giữa duy trì đa dạng di truyền và tối đa hóa hiệu quả sản xuất.

Tôm bố mẹ SPF đã tạo bước ngoặt lớn, nhưng duy trì đà tiến bộ đòi hỏi phải tiếp tục ứng dụng các công nghệ di truyền mới, bảo tồn đa dạng nguồn gen và thích ứng linh hoạt với biến động kinh tế. 

 

Sản xuất tôm bố mẹ SPF hiện đã trở thành một ngành kinh doanh toàn cầu, với các trung tâm lớn đặt tại Hoa Kỳ (Hawaii, Florida, Texas) và các cơ sở quan trọng ở Thái Lan, Mexico, Madagascar. Những doanh nghiệp dẫn đầu gồm Shrimp Improvement Systems, Kona Bay (thuộc Hendrix Genetics), CP Group, SyAqua và Blue Genetics. Áp lực dư cung và giá giảm trong những năm gần đây đã thúc đẩy làn sóng sáp nhập. Quá trình hợp nhất giúp tối ưu chi phí và đẩy nhanh cải thiện di truyền, nhưng đồng thời đặt ra rủi ro thu hẹp đa dạng nguồn gen và giảm mức độ cạnh tranh trên thị trường.

Châu Á hiện chi phối nhu cầu tôm bố mẹ SPF, với các thị trường chủ lực là Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam và Indonesia. Trung Quốc là quốc gia nuôi tôm lớn nhất khu vực và là thị trường lớn nhất cho tôm bố mẹ SPF, với nhu cầu ước tính hàng năm là 1,5 triệu con. Khoảng một nửa nhu cầu này được đáp ứng bằng tôm bố mẹ thế hệ thứ hai sản xuất trong nước; phần còn lại đến từ nguồn thế hệ thứ nhất nội địa và nhập khẩu. Trong khi đó, Ecuador lựa chọn chiến lược “tiếp xúc với mọi mầm bệnh” thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu SPF.

Sự xuất hiện của các trung tâm nhân giống bố mẹ (BMC) đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng, cho phép sản xuất tôm bố mẹ tại chỗ từ ấu trùng nhập khẩu. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào một số nhà lai tạo đa quốc gia làm gia tăng nguy cơ suy giảm đa dạng di truyền và dễ tổn thương trước mầm bệnh mới. Sau đại dịch COVID-19, giá tôm giảm sâu khiến nhiều trang trại cắt giảm thả nuôi và sử dụng tôm bố mẹ không được chứng nhận, làm suy yếu an toàn sinh học và hiệu quả sản xuất. Việc nhân giống không kiểm soát các dòng có nguồn gốc SPF nhưng thiếu quy trình an toàn sinh học chặt chẽ không chỉ làm xói mòn niềm tin thị trường mà còn gia tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh, đe dọa sự ổn định dài hạn của toàn ngành.

Công nghệ mới nổi cho một ngành tôm bền vững

Sự xuất hiện của các trung tâm nhân giống bố mẹ (BMC) đang giúp tái cấu trúc chuỗi cung ứng tôm giống toàn cầu. Việc sản xuất tôm bố mẹ tại địa phương từ ấu trùng nhập khẩu không chỉ giảm chi phí vận chuyển và rủi ro gián đoạn logistics, mà còn nâng cao chất lượng con giống nhờ kiểm soát tốt hơn điều kiện nuôi. Theo Bộ Nông nghiệp Hawaii, lượng xuất khẩu ấu trùng bố mẹ (PPL) từ các công ty lai tạo tại bang này, bao gồm Penaeus vannamei và Penaeus monodon, dao động từ 800.000 – 1,1 triệu con/năm trong 4 năm gần đây, cho thấy nhu cầu ổn định đối với nguồn gen chất lượng cao.

Song song đó, ngành đang chuyển dần sang các phương pháp sinh sản không cắt bỏ mô (non-ablation) nhằm cải thiện phúc lợi động vật và đáp ứng yêu cầu đạo đức từ thị trường. Dù chi phí ban đầu cao hơn và có thể ảnh hưởng tạm thời đến năng suất, phương pháp này giúp duy trì sức khỏe đàn bố mẹ lâu dài, tăng tính bền vững và mở ra cơ hội tiếp cận các phân khúc cao cấp.

Trong lĩnh vực di truyền, chọn lọc gen (Genomic Selection – GS) đang rút ngắn đáng kể chu kỳ cải tiến giống. Bằng cách sử dụng các dấu hiệu trên toàn hệ gen (SNP) để dự đoán giá trị di truyền, GS cho phép lựa chọn sớm các cá thể có tiềm năng vượt trội về tăng trưởng, kháng bệnh và thích nghi môi trường. Công nghệ này giúp giảm khoảng cách giữa các thế hệ, tăng tốc độ tiến bộ di truyền và nâng cao hiệu quả sản xuất tổng thể. Bên cạnh đó, chỉnh sửa gen dựa trên CRISPR mở ra khả năng tạo dòng tôm kháng bệnh có mục tiêu mà không cần đưa DNA ngoại lai vào cơ thể. Cách tiếp cận này có thể giảm phụ thuộc vào kháng sinh và hóa chất, đồng thời hạn chế tổn thất do dịch bệnh.

Đáng chú ý, tôm bố mẹ Penaeus monodon SPF hiện đã được thương mại hóa và cho thấy hiệu quả rõ rệt trong sản xuất. Thành công gần đây tại Ấn Độ đang thúc đẩy xu hướng quay trở lại nuôi loài này ở một số khu vực. Cùng với đó, việc sử dụng thức ăn SPF an toàn sinh học, loại bỏ nguy cơ mang mầm bệnh trong khẩu phần giúp duy trì hiệu suất sinh sản ổn định cho đàn bố mẹ. Sự phát triển của nguồn giun SPF làm thức ăn tươi sống cũng đóng vai trò quan trọng, cung cấp dinh dưỡng chất lượng cao, không mầm bệnh, qua đó nâng cao tỷ lệ sinh sản và giảm nguy cơ lây lan dịch bệnh trong trại giống.

Triển vọng: Ngã rẽ chiến lược của ngành tôm

Ngành tôm đang đứng trước hai hướng phát triển rõ rệt. Một là mô hình truyền thống với sản xuất phân tán, rủi ro cao, ứng dụng công nghệ hạn chế và lợi nhuận thiếu ổn định. Hai là mô hình tích hợp hiện đại, vận hành theo chuỗi khép kín, dựa trên nền tảng công nghệ, chú trọng bền vững và định hướng thị trường, trong đó các chương trình chọn giống di truyền đóng vai trò trung tâm. Để thích ứng với tương lai, ngành tôm không thể chỉ tập trung vào mở rộng sản lượng mà cần đầu tư đồng bộ vào di truyền học, an toàn sinh học và tiếp thị. Mục tiêu không chỉ là tăng sản xuất mà còn nâng mức tiêu thụ tôm bình quân đầu người toàn cầu, cải thiện giá bán và đảm bảo tăng trưởng bền vững.

Tôm bố mẹ SPF đã tạo bước ngoặt cho ngành nuôi trồng thủy sản, nhưng duy trì đà tiến bộ đòi hỏi phải tiếp tục ứng dụng các công nghệ di truyền mới, bảo tồn đa dạng nguồn gen và thích ứng linh hoạt với biến động kinh tế. Sự kết hợp giữa nền tảng di truyền tiên phong, công nghệ gen dựa trên trí tuệ nhân tạo, chương trình lai tạo thích ứng biến đổi khí hậu và thực hành sản xuất có trách nhiệm sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của ngành.

Kim Xuyến (theo Aqua Asia Pacific)