[Người Nuôi Tôm] – Trong bối cảnh ngành thủy sản Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ để thích ứng với biến động thị trường, biến đổi khí hậu và xu hướng phát triển bền vững, Tạp chí Người Nuôi Tôm đã có dịp trò chuyện với TS. Lê Thanh Lựu, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I, về vai trò của thế hệ trẻ trong hành trình đổi mới, cũng như những cơ hội và thách thức để họ trở thành lực lượng tiên phong đưa ngành thủy sản bước vào kỷ nguyên mới.

 

TS.Lê Thanh Lựu, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I, Giám đốc Trung tâm Hợp tác quốc tế nuôi trồng và khai thác thủy sản bền vững (ICAFIS)

 

PV: Thưa Tiến sĩ, ông đánh giá như thế nào về triển vọng phát triển của ngành thủy sản Việt Nam trong thời gian tới?

TS. Lê Thanh Lựu: Tôi cho rằng trong giai đoạn tới, ngành thủy sản buộc phải chuyển mình mạnh mẽ. Nền tảng hiện nay của chúng ta đã tốt, nhưng nếu không biết tận dụng và biến nền tảng đó thành một hệ mới, một mô hình sản xuất hiện đại hơn thì ngành sẽ chậm bước. Điều quan trọng nhất là đổi mới tư duy và công nghệ. Chúng ta phải tập trung vào sáng tạo, hướng tới mục tiêu nâng cao giá trị và chất lượng sản phẩm, thay vì chỉ tăng sản lượng. Các giải pháp công nghệ cần giúp tạo ra hàng hóa có giá trị kinh tế cao hơn, đồng thời khai thác hiệu quả tài nguyên sẵn có.

Một hướng đi rất tiềm năng là tận dụng phụ phẩm thủy sản, biến những thứ tưởng như bỏ đi thành sản phẩm mới có giá trị gia tăng. Nếu làm tốt điều này, ngành vừa tiết kiệm tài nguyên, vừa mở rộng nguồn lợi nhuận. Tổ chức lại sản xuất là yêu cầu cấp thiết, chúng ta cần chuyển từ mô hình nông hộ nhỏ lẻ sang mô hình liên kết chuỗi, bảo vệ quyền lợi người nông dân, đồng thời tạo sức mạnh cho các doanh nghiệp lớn. Khi sản xuất theo chuỗi, việc ứng dụng công nghệ mới, đổi mới quản trị sẽ hiệu quả hơn rất nhiều.

 

PV: Ông nhận định ra sao về chất lượng nguồn nhân lực trong ngành thủy sản hiện nay?

TS. Lê Thanh Lựu: Khó để so sánh tuyệt đối, nhưng tôi thấy nhiều nhà khoa học trẻ hiện nay đã có trình độ cao, có nhiều nghiên cứu được công bố trên các tạp chí quốc tế. Tuy nhiên, điều tôi muốn nhấn mạnh là khoa học thủy sản phải gắn liền với cuộc sống. Nếu nghiên cứu không xuất phát từ nhu cầu thực tế thì dù có giá trị học thuật cao, cũng khó đi vào sản xuất. Mọi công trình, dù cơ bản hay ứng dụng, đều cần hướng đến mục tiêu giải quyết vấn đề trong thực tiễn nuôi trồng, chế biến và thương mại thủy sản.

Chúng ta có lợi thế là ngành thủy sản gắn chặt với đời sống nông dân, nên các nghiên cứu, đổi mới công nghệ cần xuất phát từ chính họ – những người trực tiếp tạo ra giá trị. Tôi tin rằng, nếu giữ được sự gắn bó đó, khoa học thủy sản Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển vững chắc.

 

PV: Theo ông, đâu là những rào cản lớn nhất trong quá trình chuyển giao công nghệ từ nghiên cứu đến thực tiễn sản xuất?

TS. Lê Thanh Lựu: Thực ra, Việt Nam từng có giai đoạn làm chuyển giao công nghệ rất tốt. Nhưng gần đây, tôi thấy có sự chững lại. Một phần nguyên nhân là sự thiếu gắn kết giữa nhà khoa học và người làm nghề, giữa viện trường và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, thế hệ trẻ hiện nay nhiều bạn giỏi lý thuyết, am hiểu công nghệ, nhưng lại ít trải nghiệm thực tế. Họ rất thông minh, sáng tạo, nhưng nếu không chịu ra thực địa, không tiếp xúc với người nuôi, thì khó hiểu hết những vấn đề thật sự của ngành. Chuyển giao công nghệ không thể chỉ qua báo cáo hay hội thảo, mà phải thông qua thực hành, mô hình trình diễn, sự đồng hành trực tiếp giữa nhà khoa học và người nuôi.

 

PV: Theo ông, làm thế nào để thế hệ trẻ có thêm nhiệt huyết và gắn bó lâu dài với ngành thủy sản?

TS. Lê Thanh Lựu: Trước hết, chế độ đãi ngộ và môi trường làm việc là yếu tố rất quan trọng. Thanh niên muốn cống hiến thì phải nhìn thấy tương lai, thấy con đường mình đi là đúng và có giá trị. Nếu học xong mà không sống được bằng nghề, thì khó đòi hỏi họ gắn bó.

Tôi cho rằng cần mở rộng cách đào tạo, không chỉ dạy kỹ thuật mà còn giúp người học hiểu về tài chính, thị trường, ngân hàng và chuỗi giá trị. Khi hiểu được toàn bộ hệ thống, người trẻ sẽ tìm thấy nhiều cơ hội phát triển hơn, không chỉ làm kỹ thuật viên, mà có thể trở thành nhà quản lý, nhà khởi nghiệp trong ngành thủy sản.

Ngoài ra, cũng nên khuyến khích họ hợp tác với các tổ chức quốc tế, học hỏi cách vận hành, quản lý, ứng dụng công nghệ mới. Quan trọng là phải thay đổi tư duy: làm nghề thủy sản không chỉ là nuôi con tôm, con cá mà là đang làm kinh tế, làm khoa học.

 

PV: Ông có đề xuất gì để thúc đẩy sự gắn kết giữa viện trường, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, nhằm tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong ngành?

TS. Lê Thanh Lựu: Trường và viện là nơi đào tạo con người, còn doanh nghiệp là nơi ứng dụng. Hai bên phải kết nối chặt chẽ thì khoa học mới phát huy hiệu quả. Tôi cho rằng, mỗi hội nghị khoa học, mỗi hội thảo chuyên đề nên mời doanh nghiệp tham dự, từ doanh nghiệp giống, thức ăn, chế phẩm đến các nhà chế biến. Khi doanh nghiệp được nghe những nghiên cứu mới, họ sẽ thấy tiềm năng hợp tác, có thể đặt hàng nghiên cứu hoặc ký kết chuyển giao ngay tại chỗ.

Ở các nước, mô hình này rất phổ biến, hội nghị không chỉ là nơi trình bày, mà là nơi gặp gỡ – kết nối – ký kết – triển khai. Ngành thủy sản của chúng ta không nên tổ chức hội nghị theo kiểu hàn lâm, xa rời thực tế. Phải quảng bá rộng rãi, thu hút đúng đối tượng: người nuôi, doanh nghiệp, nhà quản lý. Chỉ khi tất cả cùng ngồi lại, chia sẻ và trao đổi, thì đổi mới sáng tạo mới thật sự đi vào cuộc sống.

Phương Nhung (thực hiện)