[Người Nuôi Tôm] – Một trong những điểm sáng của năm 2025 là khả năng thích ứng cực nhanh của doanh nghiệp xuất khẩu tôm. Khi thị trường Hoa Kỳ có sự biến động, xuất khẩu tôm đã ngay lập tức “xoay trục” sang thị trường Trung Quốc, đặc biệt thị trường châu Âu và châu Phi cũng ghi nhận tốc độ tăng trưởng mạnh về xuất khẩu tôm trong năm vừa qua.

                                                     

Trung Quốc và Hoa Kỳ luôn là 2 thị trường xuất khẩu tôm lớn nhất của Việt Nam. Hai thị trường này thường chiếm 40 – 45% trong tổng kim ngạch xuất khẩu tôm của Việt Nam hàng năm.

Một trong những điểm sáng của năm 2025 là khả năng thích ứng cực nhanh của doanh nghiệp xuất khẩu tôm

 

Bất ổn thuế quan tại Hoa Kỳ

 Sau nhiều năm duy trì mức thuế quan bằng 0 hoặc gần 0%, tôm Việt Nam xuất khẩu sang Hoa Kỳ đang phải đối mặt với gánh nặng thuế quan rất nặng nề. Từ tháng 4/2025, Hoa Kỳ áp thuế đối ứng 10% đối với nhiều mặt hàng, trong đó có tôm; đến tháng 7/2025, mức thuế này tăng lên 20%. Song song đó, ngày 7/6/2025, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) công bố kết quả sơ bộ kỳ rà soát chống bán phá giá lần thứ 19 (POR19) với mặt hàng tôm của Việt Nam, đưa ra mức thuế gây sốc: Công ty Thông Thuận được hưởng thuế 0%, trong khi STAPIMEX và 22 doanh nghiệp khác bị áp mức 35,29% – cao nhất trong 19 kỳ rà soát, và vượt xa thông lệ khi DOC không áp mức thuế trung bình gia quyền mà áp thẳng mức cao cho cả nhóm.

Khi cộng gộp thuế chống bán phá giá sơ bộ 35,29%, thuế đối ứng 20% và thuế chống trợ cấp 2,84% đang áp dụng, tổng gánh nặng thuế đối với tôm đông lạnh Việt Nam xuất khẩu sang Hoa Kỳ lên tới gần 60%. Mức thuế “chồng thuế” này đe dọa nghiêm trọng khả năng cạnh tranh, gây áp lực tài chính lớn cho doanh nghiệp và làm suy giảm khả năng duy trì thị phần tại thị trường quan trọng bậc nhất của ngành tôm Việt Nam.

Đối với thị trường Trung Quốc, chính sách thuế nhập khẩu đối với mặt hàng tôm đã có những điều chỉnh đáng chú ý trong năm 2025. Theo đó, từ ngày 01/01/2025, tôm đông lạnh xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc phải chịu thuế tối huệ quốc (MFN) ở mức 5%, tăng từ 2% của năm 2024. Đáng chú ý, Ecuador – quốc gia xuất khẩu tôm lớn thứ hai thế giới dù được hưởng FTA với Trung Quốc, vẫn chịu mức thuế nhập khẩu tăng từ 2% lên 4% trong năm 2025. Điều này vừa mở ra cơ hội tiếp cận thị trường Trung Quốc, vừa gia tăng áp lực cạnh tranh đối với các nhà xuất khẩu tôm Việt Nam.

 

Xuất khẩu tôm lập kỷ lục, Trung Quốc vươn lên dẫn đầu

Năm 2025, xuất khẩu tôm Việt Nam đạt kỷ lục 4,65 tỷ USD, tăng 19,9% so với năm 2024. Trong bối cảnh chính sách thuế quan tại Hoa Kỳ và Trung Quốc có những tác động trái chiều, xuất khẩu tôm sang Hoa Kỳ năm 2025 đạt 796 triệu USD, tăng 5,4% so với năm 2024 và chiếm 17,2% tổng kim ngạch. Tuy nhiên, tăng trưởng chủ yếu tập trung ở nửa đầu năm, trước khi các mức thuế đối ứng và thuế chống bán phá giá cao được áp dụng. Những tháng cuối năm, xuất khẩu tôm sang Hoa Kỳ sụt giảm rõ rệt; riêng tháng 12/2025 chỉ đạt 45,2 triệu USD, giảm 16,4% so với cùng kỳ.

Ngược lại, tại thị trường Trung Quốc, dù thuế nhập khẩu một số sản phẩm tăng nhẹ, nhưng tác động không đáng kể. Bên cạnh tôm đông lạnh chịu thuế 5%, nhiều sản phẩm tôm chế biến vẫn được hưởng thuế 0%, tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu tôm của Việt Nam. Nhờ đó, năm 2025, Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc 123 nghìn tấn tôm, trị giá 1,24 tỷ USD, tăng 48,4% về lượng và 63,3% về trị giá so với năm 2024. Trung Quốc trở thành thị trường đầu tiên của tôm Việt Nam đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD; trong khi Hoa Kỳ – thị trường lớn nhất nhiều năm, chưa từng vượt mốc này.

Sự dịch chuyển trong xu hướng tiêu dùng tại Trung Quốc từ phân khúc phổ thông sang cao cấp đã giúp các sản phẩm thế mạnh của Việt Nam, đặc biệt là tôm hùm và tôm sú, bứt phá mạnh. Với kim ngạch 817 triệu USD, tăng hơn gấp đôi so với năm 2024. tôm hùm trở thành mặt hàng tôm xuất khẩu số một sang Trung Quốc, chiếm gần như toàn bộ kim ngạch xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam. Trong khi đó, tôm sú tiếp tục giữ lợi thế rõ rệt tại thị trường Trung Quốc – Hồng Kông, phục vụ chủ yếu phân khúc nhà hàng, khách sạn và nhóm người tiêu dùng cao cấp. Không chỉ vượt Hoa Kỳ để trở thành thị trường số một của riêng mặt hàng tôm, Trung Quốc còn lần đầu tiên vươn lên dẫn đầu trong cơ cấu thị trường xuất khẩu thủy sản Việt Nam.

Trong bối cảnh thị trường Hoa Kỳ ngày càng khó lường, EU và khối thị trường CPTPP nổi lên như những trụ cột ổn định. Xuất khẩu tôm sang EU năm 2025 đạt 579,8 triệu USD, tăng 19,9%, chiếm 12,6% tổng kim ngạch. Khối CPTPP đạt 1,25 tỷ USD, tăng 28,8% và chiếm 27,3% tổng kim ngạch. Nhật Bản, Hàn Quốc và Australia tiếp tục duy trì mức nhập khẩu ổn định, tạo bệ đỡ quan trọng cho ngành. Diễn biến này phản ánh sự dịch chuyển rõ nét của thương mại thủy sản toàn cầu, đồng thời cho thấy khả năng thích ứng nhanh của doanh nghiệp Việt Nam trước những thay đổi về chính sách và nhu cầu tiêu dùng.

 

Song trùng thuế quan và rào cản mới: Phép thử lớn với xuất khẩu tôm Việt Nam

 Năm 2026, ngành xuất khẩu tôm Việt Nam đang bước vào giai đoạn nhiều bất định nhất trong hơn một thập kỷ qua. Ngành tôm đồng thời phải đối mặt với làn sóng gia tăng các biện pháp thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp từ Hoa Kỳ và hệ thống rào cản phi thuế quan ngày càng khắt khe tại các thị trường xuất khẩu chủ lực, đặc biệt là EU.

Theo ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), giai đoạn hiện nay mang tính then chốt đối với ngành tôm. Cơ hội duy trì đà tăng trưởng chỉ có thể trở thành hiện thực nếu Việt Nam vượt qua thành công kỳ rà soát hành chính POR tiếp theo của Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) và thích ứng kịp thời với môi trường pháp lý mới tại các thị trường lớn. Hiện nay, các doanh nghiệp đang hoàn tất việc nộp dữ liệu cho DOC khi kỳ rà soát POR năm 2026 bước vào giai đoạn quyết định. Nếu mức thuế chống bán phá giá sơ bộ 35,29% đang áp dụng đối với một số doanh nghiệp vẫn giữ nguyên trong kết luận cuối cùng, dự kiến ban hành vào đầu năm 2026, ngành tôm Việt Nam có thể phải đối mặt với một bước ngoặt lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh và duy trì thị phần tại Hoa Kỳ.

Không chỉ chịu áp lực từ Hoa Kỳ, triển vọng xuất khẩu tôm sang EU cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu doanh nghiệp không kịp thích ứng với các chuẩn mực mới sẽ dần trở thành yêu cầu bắt buộc từ năm 2026. Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là các quy định liên quan đến phúc lợi động vật trong chuỗi cung ứng tôm. Theo đó, nhiều hệ thống bán lẻ lớn tại EU và Anh như Tesco, Marks & Spencer, Sainsbury’s và Waitrose yêu cầu tôm nước ấm phải được gây ngất hoàn toàn, thường bằng phương pháp điện, trước khi ngâm đá, thay thế cách sốc lạnh truyền thống. Điểm khác biệt của rào cản mới này là không thể xử lý bằng hồ sơ hay chứng thư đơn thuần. Doanh nghiệp buộc phải đầu tư lại công nghệ thu hoạch, sơ chế và thay đổi toàn bộ quy trình vận hành. Trong bối cảnh biên lợi nhuận ngành tôm ngày càng bị thu hẹp, chi phí đầu tư cho dây chuyền gây ngất điện trở thành gánh nặng đáng kể, đặc biệt đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Các yêu cầu về phúc lợi động vật cũng có thể tạo lợi thế gián tiếp cho những quốc gia có chuỗi sản xuất quy mô lớn và tỷ lệ chứng nhận bền vững cao. Ecuador, quốc gia đang dẫn đầu thị phần tôm tại EU, có tỷ lệ tôm đạt chứng nhận ASC cao hơn đáng kể so với Việt Nam, đồng thời sở hữu chuỗi sản xuất khép kín, thuận lợi cho việc tích hợp công nghệ mới. Theo các chuyên gia, việc sớm xây dựng hướng dẫn kỹ thuật, hoàn thiện tiêu chuẩn trong nước và có cơ chế hỗ trợ tài chính cho đổi mới công nghệ sẽ đóng vai trò then chốt để ngành tôm Việt Nam không bị động trước làn sóng nâng chuẩn.

Trong bối cảnh triển vọng năm 2026 còn nhiều bất định, các doanh nghiệp cho biết đang tăng cường chuẩn bị hồ sơ pháp lý, rà soát lại chuỗi cung ứng và phối hợp chặt chẽ hơn với các nhà nhập khẩu nhằm giảm thiểu rủi ro và duy trì vị thế trên thị trường quốc tế.

Chu Minh Khôi