[Người Nuôi Tôm] – Ngành tôm đang chịu áp lực ngày càng lớn từ dịch bệnh, biến đổi khí hậu và biến động thị trường. Để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng, ngành cần chuyển sang mô hình phát triển bền vững và nâng cao khả năng chống chịu trước các rủi ro.

 

Về cấu trúc sản xuất, nuôi tôm hiện nay chủ yếu tập trung vào hai loài chính là tôm thẻ chân trắng (Litopenaeus vannamei) và tôm sú (Penaeus monodon), chiếm phần lớn sản lượng toàn cầu. Bên cạnh đó, hệ thống nuôi cũng phân hóa từ quảng canh, bán thâm canh đến thâm canh và siêu thâm canh, mỗi hình thức có mức đầu tư, mức độ kiểm soát và hồ sơ rủi ro khác nhau. Tôm thẻ chân trắng ngày càng được ưa chuộng nhờ chu kỳ nuôi ngắn, hiệu quả sử dụng thức ăn cao và khả năng thích ứng tương đối tốt với các mô hình nuôi thâm canh. Tuy vậy, chính sự tập trung quá lớn vào một số loài và một số mô hình nuôi cũng làm gia tăng tính dễ tổn thương của toàn ngành. Khi rủi ro dịch bệnh hoặc biến động môi trường xảy ra, thiệt hại có thể lan rộng nhanh chóng trên quy mô lớn. Vì vậy, xây dựng khả năng chống chịu không chỉ là yêu cầu kỹ thuật ở cấp ao nuôi, mà còn là yêu cầu chiến lược đối với toàn bộ chuỗi giá trị ngành tôm trong điều kiện phát triển mới.

 

Bốn nhóm thách thức lớn

Hiện nay, sản xuất tôm phụ thuộc mạnh vào con giống, thức ăn, điện và nước, trong khi các yếu tố này ngày càng thiếu ổn định và chi phí ngày càng cao. Hai loài tôm chủ lực là tôm thẻ chân trắng và tôm sú hiện chiếm khoảng 80% sản lượng tôm nuôi toàn cầu, cho thấy mức độ tập trung sản xuất rất lớn. Tuy nhiên, nguồn giống sạch bệnh, đặc biệt là giống SPF, vẫn còn thiếu ở nhiều nơi và giá có thể cao gấp 6 lần so với giống thông thường, khiến nhiều hộ nuôi nhỏ khó tiếp cận. Bên cạnh đó, thức ăn công nghiệp không chỉ quyết định năng suất mà còn chiếm hơn 50% chi phí sản xuất trong hệ thống nuôi thâm canh.

Ngành tôm hiện đang đối mặt với bốn nhóm thách thức lớn có liên hệ chặt chẽ với nhau, gồm đầu vào sản xuất, dịch bệnh, môi trường khí hậu và áp lực kinh tế 

 

Dịch bệnh vẫn là rủi ro nghiêm trọng nhất đối với ngành tôm. Các tác nhân như virus đốm trắng (WSSV) và virus đầu vàng (YHV) đã gây thiệt hại lớn về sản lượng và kinh tế tại nhiều quốc gia nuôi tôm. Khác với nhiều loài vật nuôi khác, tôm chủ yếu dựa vào miễn dịch bẩm sinh, nên khả năng chống chịu với mầm bệnh thấp hơn nếu điều kiện nuôi không được kiểm soát tốt. Điều này có nghĩa là khi chất lượng nước xấu đi, mật độ nuôi quá cao hoặc mầm bệnh xâm nhập, dịch có thể bùng phát nhanh và gây chết hàng loạt trong thời gian ngắn. Vì vậy, đối với ngành tôm, phòng bệnh bằng kiểm soát đầu vào, quản lý môi trường và an toàn sinh học luôn quan trọng hơn điều trị sau khi bệnh đã xuất hiện.

Thêm vào đó, biến đổi khí hậu đang làm cho các rủi ro trên trở nên nghiêm trọng hơn. Nhiệt độ nước tăng, độ mặn biến động, mưa cực đoan, hạn kéo dài và suy giảm chất lượng nước đều làm tôm bị stress, giảm miễn dịch và dễ nhiễm bệnh hơn. Không chỉ vậy, chi phí môi trường của ngành cũng rất đáng chú ý. Trong nuôi thâm canh, thức ăn thương mại có thể đóng góp tới 70% lượng phát thải khí nhà kính của toàn hệ thống sản xuất. Điều đó cho thấy bài toán của ngành tôm không chỉ là tăng năng suất mà còn là nâng cao hiệu quả sử dụng thức ăn, giảm thất thoát dinh dưỡng và giảm áp lực lên môi trường.

Ngoài các rủi ro kỹ thuật, nhiều hộ nuôi tôm còn chịu áp lực tài chính lớn. Việc phụ thuộc vào vốn vay, thương lái hoặc các hình thức liên kết không ổn định làm cho người nuôi khó đầu tư vào công nghệ mới, hệ thống kiểm soát môi trường hay các chứng nhận quốc tế. Khi chi phí đầu vào tăng, dịch bệnh xảy ra hoặc giá bán giảm, nhóm nuôi quy mô nhỏ thường là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Như vậy, các thách thức của ngành tôm không tồn tại riêng lẻ mà tác động lẫn nhau: đầu vào đắt làm giảm khả năng đầu tư, môi trường xấu làm tăng nguy cơ dịch bệnh, dịch bệnh lại làm thua lỗ và gia tăng áp lực tài chính. Đây chính là lý do ngành tôm cần một chiến lược chuyển đổi theo hướng an toàn hơn, hiệu quả hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn trong dài hạn.

 

Năm nhóm giải pháp chiến lược để thích ứng

Để tăng cường khả năng chống chịu cho ngành tôm, các nghiên cứu gần đây nhấn mạnh năm nhóm giải pháp chiến lược cần được triển khai đồng bộ, bao gồm phát hiện sớm, cách ly an toàn sinh học, tối ưu hóa tài nguyên, đa dạng hóa mô hình và tăng cường hỗ trợ thể chế.

Trước hết, phát hiện sớm rủi ro cần được xem là lớp bảo vệ đầu tiên của hệ thống nuôi tôm. Trong thực tế, phần lớn đợt bùng phát dịch hoặc sự cố môi trường không xảy ra đột ngột mà thường xuất hiện sau một giai đoạn tích lũy các biến động bất lợi như suy giảm oxy hòa tan, dao động pH, tăng chất hữu cơ, mất cân bằng hệ vi sinh hoặc gia tăng tải lượng mầm bệnh. Nếu các thay đổi này được nhận diện từ sớm thông qua cảm biến môi trường, xét nghiệm nhanh tại trại và các mô hình phân tích dữ liệu, người nuôi có thể can thiệp trước khi tôm bị stress nặng hoặc chết hàng loạt. Cơ chế của giải pháp này nằm ở chỗ rút ngắn độ trễ giữa thời điểm rủi ro xuất hiện và thời điểm quản lý đưa ra phản ứng. Độ trễ càng ngắn thì khả năng khống chế thiệt hại càng cao, chi phí xử lý càng thấp và xác suất duy trì ổn định sản xuất càng lớn.

Tiếp theo, an toàn sinh học giữ vai trò trung tâm trong phòng bệnh vì đây là biện pháp tác động trực tiếp vào con đường xâm nhập và lan truyền của tác nhân gây bệnh. Khi đầu vào được kiểm soát tốt, đặc biệt là con giống, nguồn nước, thức ăn và người ra vào khu nuôi, xác suất mầm bệnh đi vào hệ thống sẽ giảm đáng kể. Khi kết hợp với việc hạn chế vật chủ trung gian, cải thiện điều kiện ao nuôi và sử dụng các chế phẩm hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh, môi trường nuôi sẽ ổn định hơn và áp lực gây bệnh cũng giảm xuống. Về bản chất, an toàn sinh học không chỉ nhằm ngăn mầm bệnh từ bên ngoài xâm nhập, mà còn làm giảm khả năng mầm bệnh nhân lên trong ao và phát tán sang các đơn vị nuôi khác. Đây là lý do vì sao những hệ thống có mức độ kiểm soát đầu vào và phân tách khu nuôi tốt thường có khả năng chống chịu dịch bệnh cao hơn rõ rệt.

Bên cạnh đó, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng thức ăn, nước và năng lượng là điều kiện quan trọng để nâng cao cả hiệu quả kinh tế lẫn tính bền vững của sản xuất. Trong nuôi tôm thâm canh, thức ăn không chỉ là chi phí lớn nhất mà còn là nguồn tạo ra phần lớn chất thải hữu cơ và hợp chất nitơ trong ao. Khi thức ăn được sử dụng kém hiệu quả, lượng dư thừa sẽ làm suy giảm chất lượng nước, thúc đẩy phát triển vi sinh vật bất lợi và làm tăng nguy cơ dịch bệnh. Vì vậy, các giải pháp như quản lý cho ăn chính xác, hệ thống tuần hoàn nước hay công nghệ biofloc có ý nghĩa rất lớn, vì chúng giúp chuyển một phần chất thải thành sinh khối vi sinh có ích, đồng thời giảm thất thoát dinh dưỡng ra môi trường. Cơ chế cốt lõi ở đây là làm cho dòng vật chất và năng lượng trong hệ thống nuôi được sử dụng hiệu quả hơn, từ đó vừa giảm chi phí đầu vào vừa hạn chế các điều kiện gây stress cho vật nuôi.

Ngoài ra, đa dạng hóa đối tượng nuôi và mô hình sản xuất là giải pháp cần thiết để giảm rủi ro mang tính hệ thống. Khi toàn bộ sản xuất tập trung vào một loài hoặc một phương thức nuôi, bất kỳ biến động nào về dịch bệnh, giá cả hay môi trường đều có thể gây tổn thất trên diện rộng. Ngược lại, khi hệ thống được phân tán theo nhiều đối tượng, nhiều mô hình hoặc có sự kết hợp với các thành phần sinh học khác phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương, mức độ phụ thuộc vào một nguồn thu duy nhất sẽ giảm xuống. Điều này giúp phân tán rủi ro, tăng khả năng linh hoạt trong quản lý và cải thiện tính ổn định của thu nhập. Tuy nhiên, các giải pháp kỹ thuật nói trên chỉ có thể được áp dụng rộng rãi khi có cơ chế hỗ trợ tài chính và chính sách phù hợp. Phần lớn hộ nuôi nhỏ lẻ khó đầu tư vào công nghệ giám sát, hệ thống xử lý nước hoặc nâng cấp cơ sở hạ tầng nếu thiếu tín dụng phù hợp, bảo hiểm rủi ro và liên kết hợp tác. Vì vậy, hỗ trợ tài chính, tổ chức sản xuất theo nhóm và tạo điều kiện tiếp cận thị trường chất lượng cao không chỉ là giải pháp hỗ trợ bên ngoài mà thực chất là điều kiện nền tảng để các biện pháp kỹ thuật có thể phát huy hiệu quả trong thực tế.

Xây dựng ngành tôm thích ứng với biến đổi khí hậu và tăng cường khả năng chống chịu dịch bệnh không chỉ nhằm duy trì sản lượng mà còn bảo vệ sinh kế ven biển, giảm áp lực lên hệ sinh thái và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong bối cảnh nhiều biến động, ngành tôm cần chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên khai thác lợi thế ngắn hạn sang phát triển dựa trên quản trị rủi ro, đổi mới công nghệ và hiệu quả sinh thái, hướng tới sản xuất thông minh, an toàn và bền vững hơn.

 

ThS. Lê Xuân Chinh
Học viện Nông nghiệp Việt Nam

 

Bài đăng cùng tác giả:

Các mô hình nuôi tôm hiện đại dưới góc nhìn bền vững