[Người Nuôi tôm] – Nhu cầu mở rộng nuôi tôm thẻ ở vùng nước lợ có độ mặn thấp đang thúc đẩy việc lựa chọn mô hình nuôi hiệu quả và an toàn. Nghiên cứu của VSAREC (Hoa Kỳ) so sánh RAS, BFT và synbiotic cho thấy hệ thống synbiotic vượt trội nhờ kiểm soát nitơ tốt, hệ vi sinh ổn định và hiệu quả tăng trưởng cao, mở ra hướng ứng dụng đầy tiềm năng cho các trại nuôi công nghệ cao tại Việt Nam.

 

Xu hướng nuôi tôm thẻ trong môi trường độ mặn thấp

Những năm gần đây, xu hướng nuôi tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei) trong các vùng nội địa bằng nước lợ nhân tạo, độ mặn thấp phát triển mạnh ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Mô hình này giúp mở rộng diện tích nuôi, giảm áp lực lên vùng ven biển và tận dụng hiệu quả mặt bằng sản xuất. Tuy nhiên, độ mặn dưới 5% lại là môi trường đầy rủi ro, dễ làm suy giảm khả năng cân bằng ion và hệ miễn dịch của tôm, đồng thời gia tăng độc tính của amoniac và nitrit, khiến tôm dễ bệnh và thiệt hại nặng nếu không kiểm soát tốt chất lượng nước.

Để giải quyết thách thức này, nhiều mô hình công nghệ cao như hệ thống tuần hoàn RAS, công nghệ biofloc (BFT) và hệ thống synbiotic kết hợp probiotic – prebiotic được triển khai. RAS kiểm soát môi trường chặt chẽ, BFT dựa vào vi khuẩn dị dưỡng để xử lý amoniac và tạo thức ăn tự nhiên, còn synbiotic là bước phát triển của BFT với cám thực vật xử lý probiotic giúp tăng nguồn lợi khuẩn cho tôm. Dù cùng mục tiêu ổn định nước và tăng sinh vi sinh vật có lợi, ba hệ thống có sự khác biệt lớn về vận hành, chi phí và hiệu quả thực tế.

Nghiên cứu tại Trung tâm VSAREC (Hoa Kỳ), ở điều kiện độ mặn 2‰ và mật độ 500 con/m³, đã cung cấp dữ liệu so sánh chi tiết về chất lượng nước, vi sinh và hiệu quả nuôi của từng mô hình. Đây là nguồn tham khảo quan trọng cho ngành tôm Việt Nam trong quá trình chuyển đổi sang nuôi công nghệ cao và hướng tới phát triển bền vững.

Hệ thống nuôi thâm canh tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei) trong hệ thống công nghệ biofloc (BFT) tại Đại học Liên bang Rio Grande – FURG, Brazil. Ảnh: Otávio Augusto L. F. Pimentel.

 

Kiểm soát nitơ trong nuôi tôm độ mặn thấp

Trong môi trường độ mặn thấp, độc tính của amoniac (TAN) và nitrit (NO₂⁻) tăng mạnh do khả năng cân bằng ion của tôm suy giảm, khiến tôm dễ tổn thương và chết hàng loạt nếu không kiểm soát tốt chất lượng nước. Vì vậy, các mô hình nuôi ở độ mặn 1 – 3‰ phải đặc biệt chú trọng đến việc xây dựng hệ vi khuẩn nitrat hóa đủ mạnh để xử lý triệt để các dạng nitơđộc. Kết quả nghiên cứu của VSAREC cho thấy ba hệ thống RAS, BFT và synbiotic có sự khác biệt lớn về khả năng kiểm soát TAN, nitrit và nitrate. RAS duy trì TAN thấp nhất (0,42 mg/L) nhờ nước liên tục đi qua lọc cơ học và lọc sinh học. Trong khi đó, BFT và synbiotic, vốn là hệ thống tĩnh có TAN cao hơn, phụ thuộc nhiều vào hoạt động của vi khuẩn dị dưỡng. Riêng BFT nhiều lần vượt ngưỡng TAN 1 mg/L và phải thay nước, cho thấy hệ vi khuẩn nitrit hóa chưa ổn định.

Ngược lại, synbiotic kiểm soát nitơ tốt hơn BFT dù vận hành tương tự. Lợi thế này đến từ quy trình “làm già” đặc trưng: cám gạo được xử lý bằng probiotic theo chu trình yếm khí – hiếu khí, kết hợp bổ sung NH₄Cl để kích thích hệ vi khuẩn nitrat hóa phát triển mạnh. Nhờ vậy, nitrit trong synbiotic duy trì ổn định, không có hiện tượng tăng độc đột ngột; nitrate tăng đều và cao nhất trong ba hệ thống, phản ánh tốc độ chuyển nitrit sang nitrate rất hiệu quả. Đây là yếu tố quan trọng vì nitrate là dạng ít độc nhất.

Kết quả cho thấy muốn nuôi tôm thành công ở độ mặn thấp, việc “mồi” và ổn định hệ vi khuẩn nitrat hóa trước khi thả giống là yếu tố quyết định, đặc biệt với BFT vàsynbiotic. Còn với RAS, hiệu quả xử lý nitơ phụ thuộc chủ yếu vào công suất lọc sinh học và quy trình vệ sinh lọc cơ học. Đây là những điểm mà trang trại Việt Nam cần chú ý khi ứng dụng các mô hình này.

Vi sinh vật phù du và vai trò trong sức khỏe hệ thống nuôi

Thành phần vi sinh vật phù du trong nước nuôi tôm phản ánh mức độ ổn định của hệ thống và đồng thời là nguồn thức ăn tự nhiên giá trị, đặc biệt trong các mô hình BFT và synbiotic. Phân tích của VSAREC cho thấy cả ba hệ thống đều có sự chiếm ưu thế của nhóm trùng roi (flagellates), vốn phát triển mạnh trong môi trường giàu chất hữu cơ. Tuy nhiên, khác biệt rõ nhất nằm ở mật độ trùng lông (ciliates) và amoeba, những sinh vật ăn vi khuẩn đóng vai trò quan trọng trong cân bằng hệ vi sinh. Hệ thống synbiotic ghi nhận tỷ lệ trùng lông và amoeba cao hơn hẳn RAS và BFT, cho thấy môi trường nước giàu vi sinh và chu trình phân hủy – tái tạo dinh dưỡng vận hành hiệu quả hơn. Nhờ đó, synbiotic không chỉ giảm nguy cơ bùng phát vi khuẩn gây bệnh mà còn cung cấp nguồn thức ăn tự nhiên giàu protein cho tôm.

Ở RAS, do đặc trưng tuần hoàn mạnh và lọc cơ học liên tục, mật độ vi sinh phù du thấp nhất, giúp nước sạch nhưng giảm nguồn thức ăn tự nhiên. BFT duy trì mật độ vi sinh cao hơn RAS nhưng vẫn thấp hơn synbiotic, phản ánh hệ vi sinh dị dưỡng chưa đạt mức ổn định tối ưu. Điều này cho thấy, synbiotic tạo ra một hệ sinh thái nước cân bằng hơn, hỗ trợ tôm hiệu quả trong điều kiện độ mặn thấp dễ gây stress.

Đáng chú ý, việc bổ sung cám gạo đã xử lý probiotic cung cấp liên tục lượng lớn vi sinh vật có lợi, giúp synbiotic duy trì chất lượng nước tốt, đồng thời tạo nguồn thức ăn tự nhiên góp phần cải thiện FCR và tỷ lệ sống. Trong bối cảnh chi phí thức ăn ngày càng cao, việc tận dụng nguồn vi sinh vật tự nhiên từ hệ thống synbiotic là hướng đi rất đáng để người nuôi tôm Việt Nam quan tâm.

Synbiotic – Mô hình hiệu quả nhất trong siêu thâm canh

Hiệu quả nuôi tôm được đánh giá thông qua bốn nhóm chỉ tiêu quan trọng: trọng lượng cuối, tỷ lệ sống, hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) và năng suất. Kết quả cho thấy, hệ thống synbiotic thể hiện ưu thế rõ rệt trên hầu hết các chỉ tiêu then chốt, đặc biệt là tỷ lệ sống và FCR. Trong khi trọng lượng cuối của tôm trong nghiệm thức BFT và synbiotic tương đương nhau (5,14 g và 4,99 g), cao hơn RAS (4,45 g), thì điểm khác biệt lớn nhất nằm ở tỷ lệ sống: synbiotic đạt tới 98%, vượt xa so với 80,67% ở RAS và 85,33% ở BFT. Đây là minh chứng cho thấy, môi trường synbiotic ổn định hơn, giảm stress sinh lý và độc chất, đồng thời cung cấp lượng thức ăn tự nhiên phong phú giúp tôm phát triển đồng đều và ít tổn thương. FCR là chỉ tiêu đặc biệt quan trọng trong kinh tế nuôi tôm, bởi chi phí thức ăn chiếm 50 – 60% tổng chi phí sản xuất. Hệ thống synbiotic đạt FCR 1,38 thấp hơn nhiều so với BFT (1,80) và RAS (2,01). Chênh lệch này có thể chuyển hóa thành lợi nhuận đáng kể đối với các mô hình nuôi quy mô lớn. Ngoài ra, năng suất synbiotic đạt 2,31 kg/m³, cao nhất trong ba nghiệm thức.

Đây là kết quả cộng hưởng từ hai yếu tố: tỷ lệ sống cao và khả năng tận dụng thức ăn tự nhiên tạo ra bởi hệ thống vi sinh vật đa dạng. Trong bối cảnh nuôi siêu thâm canh đang phát triển mạnh tại Việt Nam, các mô hình như synbiotic mang lại lợi thế rõ rệt về mặt kinh tế, đặc biệt khi người nuôi phải tối ưu chi phí và hạn chế rủi ro dịch bệnh. So với BFT, synbiotic không chỉ kiểm soát nitơ tốt hơn mà còn duy trì môi trường ổn định hơn trong suốt quá trình nuôi. So với RAS – vốn đòi hỏi chi phí đầu tư lớn và kỹ thuật vận hành cao – synbiotic mang tính ứng dụng thực tế cao hơn, đặc biệt phù hợp với các trại nuôi quy mô vừa và nhỏ tại Việt Nam.

Hà My (theo Globalseafood)