[Người nuôi tôm] – Tôm nuôi trong nhà khó cạnh tranh về chi phí so với mô hình ngoài trời, nhưng vẫn được xem là hướng đi bền vững và an toàn sinh học cho ngành tôm châu Âu. Tuy nhiên, sau nhiều năm mở rộng, nhiều dự án vẫn mắc kẹt trong chi phí cao, công nghệ chưa hoàn thiện và thị trường tiêu thụ hạn chế. Câu hỏi đặt ra là, liệu mô hình này đang dần bế tắc hay vẫn còn cơ hội ở những phân khúc đặc thù?

Các nhà đầu tư đang do dự về việc nuôi tôm trong nhà vì chưa có giải pháp nào rõ ràng hơn giữa công nghệ RAS và biofloc (Ảnh: White Panther Produktion GmbH)

Chi phí đội cao và đứt gãy đầu tư

Tại Diễn đàn Tôm Toàn cầu 2025 ở Hà Lan, nhiều chuyên gia nhận định mô hình nuôi tôm trong nhà tại châu Âu đang bước vào giai đoạn chững lại. Dù có ưu thế về an toàn sinh học, giảm kháng sinh và không phụ thuộc đất đai, các hệ thống khép kín này vẫn chưa tạo được bước đột phá. Theo Matt Craze, nhà sáng lập Spheric Research, 5 năm qua dòng vốn vào nuôi trồng thủy sản tuần hoàn trên cạn tăng mạnh nhưng gần như tập trung hoàn toàn vào cá hồi. Riêng nửa đầu năm nay, 1,6 tỷ USD rót vào RAS thì 98% dành cho cá hồi, còn tôm chỉ chiếm phần rất nhỏ.

Nguyên nhân là công nghệ RAS cho tôm chưa đủ thuyết phục, trong khi ngành tôm không chịu áp lực thiếu nguồn cung như cá hồi, khiến cơ hội chênh lệch giá kém hấp dẫn với nhà đầu tư. Thêm vào đó, các doanh nghiệp vận hành mô hình này vẫn chưa thống nhất định vị – theo hướng tối ưu chi phí hay sản phẩm cao cấp, khiến thị trường và nhà đầu tư khó đánh giá đúng giá trị ngành.

Theo Spheric, năm 2024 có 35 dự án nuôi tôm trong nhà đạt sản lượng trên 5 tấn/năm, nhưng đến 2025 chỉ còn 26 dự án, trong đó chỉ một dự án mới ở giai đoạn ý tưởng. Xu hướng sụt giảm được dự báo tiếp tục trong năm 2026. Nhiều doanh nghiệp buộc phải rút lui do chi phí năng lượng quá cao và các trục trặc kỹ thuật kéo dài. SwissShrimp phải thanh lý, còn HansenGarnelen (Đức) tuyên bố phá sản vào tháng 7, đây đều là những ví dụ điển hình cho thấy mô hình dễ tổn thương khi thiếu quy mô và không đủ sức chịu chi phí vận hành đắt đỏ.

Tôm nuôi tại châu Âu cũng chịu bất lợi lớn về giá: tôm nguyên con từ các trang trại RAS đang được bán với mức 40 – 50 USD/ kg, gần gấp đôi tôm nuôi ao của Ecuador và Đông Nam Á. Khi chuyển sang sản phẩm giá trị gia tăng, giá có thể vượt 100 USD/kg, khiến khả năng cạnh tranh tại kênh bán lẻ phổ thông gần như bằng không. Dù vậy, theo Craze, một số tín hiệu tích cực vẫn xuất hiện. Oceanloop vừa được Ngân hàng Đầu tư châu Âu cho vay 35 triệu euro để mở rộng dự án tại Đức, bên cạnh đó, Aquapurna tiếp tục thúc đẩy kế hoạch xây dựng trang trại công suất 400 tấn. Tuy nhiên, ngay cả những dự án này vẫn phải chứng minh được khả năng tạo lợi nhuận trong bối cảnh thị trường nhiều biến động.

Trụ vững nhờ thị trường ngách và chuỗi sản xuất khép kín

Dù phần lớn các dự án gặp khó, một số doanh nghiệp vẫn đứng vững bằng cách tập trung vào thị trường ngách cao cấp. Trường hợp điển hình nhất là White Panther Produktion GmbH tại Áo. Công ty này vận hành một mô hình RAS nước trong được đánh giá là hoàn chỉnh và hiệu quả ở quy mô nhỏ. Trang trại có công suất 60 tấn thương phẩm mỗi năm, đồng thời sở hữu trại giống với sản lượng 2 triệu hậu ấu trùng mỗi tháng cung cấp cho hơn 40 khách hàng tại châu Âu, Ả Rập Xê Út và một số vùng tại châu Phi. Mô hình khép kín, gồm cả sản xuất giống, nuôi thương phẩm, chế biến và nhà máy sinh khối đặt chung một địa điểm, giúp giảm đáng kể chi phí vận hành. Đặc biệt, doanh nghiệp sở hữu nhà máy thủy điện riêng, tạo ra lợi thế cạnh tranh hiếm có trong một ngành phụ thuộc rất lớn vào năng lượng. 

White Panther bán 80% sản lượng dưới dạng tôm tươi nguyên con hoặc bóc vỏ, được giao trong vòng một ngày sau khi thu hoạch. Giá trung bình lên tới 80 euro/ kg, nhưng đây lại là mức giá thị trường chấp nhận trong phân khúc khách hàng cao cấp tại Trung Âu. Theo bà Eva Keferböck, Giám đốc điều hành, công ty chủ động giữ sản lượng ở mức dưới công suất tối đa để bảo vệ giá bán, đồng thời tránh dư thừa nguồn cung. Khách hàng chủ yếu là các nhà hàng, quán ăn cao cấp và nhóm người tiêu dùng trẻ ưu tiên sản phẩm xanh, có nguồn gốc địa phương. White Panther cũng đang đầu tư vào tự động hóa toàn phần và định hướng phát triển sản phẩm giá trị gia tăng nhằm khai thác tối đa từng phần của con tôm. Mục tiêu là tối ưu hóa lợi nhuận thay vì chạy theo sản lượng.

Dù vậy, Keferböck cho rằng châu Âu vẫn chưa có một thị trường thật sự dành riêng cho tôm tươi sản xuất tại địa phương. Bà tin rằng ngành này sẽ tiếp tục hình thành và phát triển nếu các doanh nghiệp biết kể câu chuyện sản phẩm và xác lập được định vị khác biệt, thay vì tìm cách cạnh tranh trực tiếp với tôm nhập khẩu giá rẻ.

Hướng dịch chuyển sang Trung Quốc và các thị trường mới nổi

Trong khi châu Âu thu hẹp quy mô, các thị trường mới nổi lại cho thấy khí thế tăng tốc, đặc biệt là Trung Quốc. Theo Spheric Research, Trung Quốc đang triển khai những tổ hợp nuôi tôm RAS quy mô chưa từng có nhằm thay thế cho hệ thống nhà kính, vốn đóng góp khoảng 30% sản lượng tôm trong nước. Những cơ sở RAS khổng lồ, hoàn toàn tự động, có thể đạt quy mô 200.000 m3, được các tập đoàn thức ăn lớn như Tongwei và Haid Group đầu tư mạnh mẽ.

Matt Craze cũng nhấn mạnh :“Đối với tôi, điều này đặt toàn bộ sự phát triển của ngành lên một tầm cao mới. Khi bạn có đội ngũ R&D hùng hậu với 4.000 người của Haid, với 137 tiến sĩ đang cùng nhau giải quyết thách thức này, sẽ rất thú vị để xem điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, liệu những dự án này sẽ tiếp tục thất bại, hay chúng sẽ phá vỡ quy luật của ngành nuôi tôm RAS”.

Ngoài Trung Quốc, nhiều khu vực khác như Trung Đông hay châu Phi cũng bắt đầu quan tâm đến mô hình nuôi trong nhà như một cách chủ động nguồn cung và giảm phụ thuộc nhập khẩu. Dù triển vọng ở châu Âu còn hạn chế nhưng chính những biến động này cho thấy ngành nuôi tôm trong nhà vẫn nằm trong giai đoạn tìm kiếm mô hình tối ưu. Câu trả lời cho tính khả thi dài hạn có thể sẽ đến từ những dự án bền vững, chi phí vận hành hợp lý và sự hình thành của các thị trường tiêu dùng mới trong thập kỷ tới.

Vũ Ninh (Theo Global Seafood)