[Người Nuôi Tôm] – Ngoài những chi phí hữu hình như giống, thức ăn, điện nước hay thuốc men,… người nuôi tôm còn phải gánh những khoản chi vô hình khó đo lường nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất và sức cạnh tranh của ngành tôm Việt Nam.

Nhận diện và kiểm soát chi phí vô hình là chìa khoá để nuôi tôm thành công

 

Khi hữu hình cộng thêm vô hình

Để nuôi thành công một vụ tôm, người nuôi phải đầu tư một khoản chi phí ban đầu rất lớn. Theo số liệu từ Cục Thủy sản và Kiểm ngư, bình quân để nuôi 1 ha tôm thẻ chân trắng theo mô hình công nghiệp, nông hộ phải chi từ 800 triệu đến hơn 1 tỷ đồng cho một vụ nuôi. Trong đó, chi phí thức ăn chiếm 50 – 60% tổng chi, con giống từ 10 – 15%, còn lại là điện, nhân công, chế phẩm sinh học và các loại vật tư khác. Những chi phí hữu hình này được tính toán rõ ràng và có thể dự báo trước, tuy nhiên chúng cũng biến động mạnh theo giá cả thị trường. Ví dụ, khi giá nguyên liệu thức ăn tăng cao, nhiều hộ nuôi bị ăn mòn lợi nhuận, thậm chí lỗ nặng do chi phí sản xuất vượt quá giá bán tôm.

Tuy nhiên, thực tế, chi phí trong nuôi tôm Việt Nam vốn đã rất cao so với nhiều quốc gia khác. Một báo cáo của World Bank (2023) cho biết, chi phí sản xuất trung bình của tôm thẻ Việt Nam cao hơn Ecuador khoảng 10 – 15%, chủ yếu do chi phí thức ăn, điện và con giống. Ngay cả khi chưa gặp rủi ro, người nuôi tôm ở Việt Nam đã phải chịu mức chi phí hữu hình cao và khó cắt giảm, đồng thời còn phát sinh thêm nhiều khoản chi vô hình khó tránh. Với các hộ nuôi nhỏ lẻ, gánh nặng chi phí vô hình càng lớn, khiến tổng chi cho mỗi vụ nuôi thường vượt xa so với dự tính ban đầu.

Người nuôi tôm phải chi ra một chi phí không hề nhỏ cho một vụ nuôi tôm thành công

 

Gánh nặng kép đối với người nuôi

Nếu chi phí cố định và hữu hình là những khoản dễ nhận thấy, thì chi phí vô hình lại âm thầm trở thành gánh nặng kép, nhiều hộ nuôi ít khi để ý nhưng tác động trực tiếp đến lợi nhuận và uy tín lâu dài. Trong chu kỳ nuôi tôm, dịch bệnh luôn tiềm ẩn rủi ro, một khi bùng phát, nó không chỉ gây thiệt hại tức thời mà còn kéo theo một “cơn bão chi phí” với nhiều hệ lụy phức tạp.

Trước hết, khi dịch bệnh xảy ra, người nuôi phải chi thêm cho thuốc, hoá chất, men vi sinh và thậm chí cả kháng sinh để cứu đàn tôm. Nghiêm trọng hơn, việc lạm dụng kháng sinh không chỉ làm tăng chi phí trực tiếp mà còn tạo ra “chi phí vô hình”: tôm thu hoạch có nguy cơ không đạt chuẩn dư lượng, khó tiếp cận thị trường xuất khẩu cao cấp. Khi đó, doanh nghiệp chế biến e ngại thu mua, khiến giá tôm sụt giảm.

Ngoài ra, dịch bệnh còn kéo theo các chi phí cơ hội bị mất đi. Khi ao nuôi bị xả bỏ giữa chừng, người nuôi không thể xoay vòng vốn cho vụ tiếp theo, mất cơ hội tranh thủ giá bán cao trong những tháng thuận lợi. Vì thế, cơn bão chi phí do dịch bệnh gây ra không chỉ là con số thiệt hại trực tiếp, mà còn là những mất mát vô hình về uy tín, thị trường và cơ hội, khiến người nuôi tôm Việt Nam càng khó bứt phá trong cuộc cạnh tranh quốc tế. Một khi mất đi niềm tin từ khách hàng nhập khẩu, người nuôi sẽ phải bán sản phẩm với giá thấp hơn, hoặc bị ép giá bởi các nhà nhập khẩu.

Một vấn đề đáng lo ngại là khi môi trường ao nuôi bị ô nhiễm, dịch bệnh dễ bùng phát, buộc người nuôi phải chi thêm cho hóa chất khử trùng, rút bỏ nước, thậm chí dừng cả vụ nuôi để cải tạo ao. Đây đều là những khoản chi phát sinh ngoài dự tính, trở thành gánh nặng bất ngờ. Không chỉ ảnh hưởng đến từng hộ, chi phí xử lý môi trường còn là gánh nặng chung của Cả vùng nuôi: một ao nhiễm bệnh nếu không được xử lý triệt để có thể lây sang ao lân cận, khiến cộng đồng phải cùng chia sẻ chi phí xử lý nguồn nước chung.

Trong đặc thù ngành tôm – vốn chịu tác động lớn từ dịch bệnh, thị trường và biến đối môi trường, những chi phí vô hình này không chỉ phát sinh một lần mà có thể kéo dài. Chúng không chỉ là số tiền phải chi ngay, mà còn là tổn thất về thời gian, cơ hội sản xuất, uy tín sản phẩm và cả sức cạnh tranh của ngành tôm Việt Nam trên thị trường quốc tế.

 

Cần cách tiếp cận mới để giảm chi phí vô hình

Trong nhiều năm, người nuôi tôm chủ yếu tập trung vào chi phí hữu hình như thức ăn, giống hay thuốc men, trong khi chi phí vô hình thường bị xem nhẹ vì khó đo lường. Thực tế, chính những khoản chi này lại khiến nhiều hộ nuôi thua lỗ, mất khả năng cạnh tranh.

Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá, được giá mất mùa”, ngành tôm cần hướng đến cách tiếp cận bền vững hơn. Trước hết, đầu tư vào an toàn sinh học và quản lý dịch bệnh chủ động là giải pháp then chốt, giúp giảm rủi ro và tránh “cơn bão chi phí” kháng sinh, hóa chất khi dịch bệnh bùng phát.

Thứ hai, xử lý môi trường và quản lý chất thải theo hướng tuần hoàn là hướng đi tất yếu. Mô hình nuôi tuần hoàn tại Cà Mau, kết hợp công nghệ RAS và IMTA, đã chứng minh hiệu quả: tỷ lệ sống 85 – 90%, năng suất 40 – 50 tấn/ha/vụ, giảm phát thải CO₂ xuống dưới 5 kg/kg tôm, đồng thời đạt chuẩn QCVN 40:2011/BTNMT và các chứng nhận quốc tế ASC, BAP – tạo lợi thế lớn trong xuất khẩu sang EU, Hoa Kỳ.

Thứ ba, chứng nhận chất lượng và truy xuất nguồn gốc là công cụ quan trọng để biển chi phí vô hình thành lợi thế cạnh tranh. Các vùng nuôi đạt chuẩn ASC, BAP không chỉ giảm rủi ro bị trả hàng mà còn bán cao hơn 10- 15% so với sản phẩm thông thường.

Cuối cùng, ứng dụng công nghệ số trong giám sát ao nuôi bằng loT, Al cho phép cảnh báo sớm biến động môi trường, giúp người nuôi xử lý kịp thời thay vì “chữa cháy” muộn. Như vậy, thay vì chỉ quản lý chi phí hữu hình, ngành tôm cần coi phòng bệnh, bảo vệ môi trường, chuẩn hóa sản xuất và ứng dụng công nghệ là khoản đầu tư bắt buộc, nhằm tiết kiệm chi phí vô hình và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững, cạnh tranh toàn cầu.

Phương Nhung