[Người Nuôi Tôm] – Hội chứng máu trắng đang trở thành mổi đe dọa lớn đối với nuôi tôm hùm gai ven biển miền Trung, với tỷ lệ tử vong cao, diễn biến nhanh và gây thiệt hại kinh tế nặng nề nếu không được kiểm soát kịp thời.

Bệnh sữa trên tôm hùm có thể gây thiệt hại lớn nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời (Ảnh: ST)

Tác nhân và cơ chế gây bệnh

Bệnh máu trắng trên tôm hùm gai (Milky Haemolymph Disease of Spiny Lobsters – MHD-SL), còn gọi là hội chứng máu trắng hay bệnh sữa do một loại vi khuẩn nội bào giống Rickettsia (RLB) gây ra. Dưới kính hiển vi điện tử, vi khuẩn này có dạng hình que hơi cong, kích thước từ 0,6 µm đến 1,4 x 2,0 µm và chưa thể nuôi cấy thành công in vitro. Mầm bệnh được cho là có nguồn gốc từ thức ăn tươi như cá tạp, nhuyễn thể và giáp xác được sử dụng phổ biến trong nuôi tôm lồng.

Vi khuẩn gây bệnh lây lan theo chiều ngang, qua tiếp xúc trực tiếp giữa các cá thể trong cùng lồng nuôi hoặc gián tiếp qua dòng nước bị nhiễm từ lồng nuôi liền kề. Bệnh cũng có thể lây truyền qua thí nghiệm bằng cách tiêm huyết tương chưa lọc từ tôm bệnh sang tôm khỏe.

Theo nghiên cứu do nhóm tác giả từ Đại học Arizona (Hoa Kỳ) thực hiện vào năm 2010 cho thấy, có ít nhất 4 dòng vi khuẩn RLB khác nhau gây nên bệnh sữa ở các loài giáp xác thuộc các khu vực: Madagascar, Tanzania, Mozambique, Anh và Việt Nam. Mặc dù biểu hiện bệnh học khá giống nhau giữa các loài tôm, cua, tôm hùm, nhưng phân tích di truyền cho thấy các dòng RLB gây bệnh có sự khác biệt rõ rệt về mặt phân loại.

Tôm hùm gai nhiệt đới, đặc biệt các loài Panulirus ornatus, P. homarus và P. stimpsoni, là vật chủ chính của bệnh máu trắng. Bệnh thường xuất hiện từ giai đoạn ba tháng tuổi đến trưởng thành, chủ yếu được ghi nhận ở Việt Nam, lần đầu phát hiện tại Khánh Hòa năm 2006 và sau đó lan rộng ra Phú Yên, Bình Định và các vùng ven biển khác. Trường hợp tương tự cũng được phát hiện ở tôm sú và cua bờ châu Âu (Carcinus maenas), nhưng có khác biệt về di truyền.

Tại Khánh Hòa và Phú Yên, hai vùng nuôi tôm hùm trọng điểm, các bệnh như máu trắng, đỏ thân và đen mang đang gây thiệt hại nghiêm trọng. Bệnh máu trắng đặc biệt nguy hiểm, có thể khiến tôm chết hàng loạt với tỷ lệ hao hụt 30- 50% tùy lồng nuôi. Năm 2007, thiệt hại ước tính vượt 10 triệu USD, chiếm khoảng 10% doanh thu toàn ngành. Ghi nhận cho thấy tôm hùm bông (Panulirus ornatus) dễ nhiễm bệnh hơn tôm hùm xanh, trong khi việc điều trị chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, hiệu quả chưa cao.

Triệu chứng và tổn thương điển hình

Theo người nuôi và các nghiên cứu hiện trường, tôm mắc bệnh máu trắng thường có biểu hiện: giảm vận động, kém phản ứng, bỏ ăn. Trong vòng 3- 5 ngày, xuất hiện máu trắng có thể nhìn thấy qua phần bụng dưới, khi rút ra bằng kim tiêm có màu đục nhẹ đến trắng sữa, không đông. Mổ khám thấy mô liên kết phì đại màu trắng tại vỏ bọc và bao quanh các cơ quan nội tạng. Mô học cho thấy mô liên kết và các tế bào máu bị phì đại, mất cấu trúc, chứa các khối cầu chất nến bắt màu kiểm tính có vi khuẩn hình cong nhỏ. Hầu hết các cơ quan chính đều bị tổn thương mô liên kết nghiêm trọng.

Giải pháp kiểm soát và điều trị

Tiêm oxytetracycline đã được chứng minh là hiệu quả trong điều trị và phòng bệnh. Ngoài ra, Bộ NN&MT đã ban hành phác đồ điều trị theo Thông tư 04/2016/TT- BNNPTNT, trong đó để xuất các giải pháp kỹ thuật do Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản Ili xây dựng.

Các cơ quan chuyên môn khuyến cáo người nuôi cần tuân thủ quy trình phòng bệnh nghiêm ngặt, lựa chọn nguồn thức ăn sạch, không sử dụng mổi tươi không rõ nguồn gốc, kiểm soát môi trường nước và thực hiện quy trình quản lý an toàn sinh học chặnt chế.

Bệnh sữa là một trong những bệnh nguy hiểm trên tôm hùm, có thể gây thiệt hại lớn nếu không được kiểm soát kịp thời. Nâng cao nhận thức người nuôi, áp dụng phác đồ điều trị chuẩn và đẩy mạnh nghiên cứu sinh học phân tử là giải pháp then chốt để bảo vệ nghề nuôi tôm hùm bền vững tại Việt Nam.

Trần My (Tổng hợp).