[Người Nuôi Tôm] – Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) là tác nhân gây bệnh nguy hiểm ở tôm, có khả năng lây truyền trực tiếp qua đường tiêu hóa mà không cần vật chủ trung gian. Cơ chế này khiến việc kiểm soát và phòng ngừa trở nên khó khăn, đặc biệt trong điều kiện nuôi mật độ cao hoặc quản lý ao chưa chặt chẽ.

Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) là tác nhân gây bệnh nguy hiểm ở tôm

 

Ảnh hưởng sinh lý và miễn dịch của tôm nhiễm EHP

Theo nghiên cứu của Kumar và cộng sự (2022), tôm thẻ chân trắng bị nhiễm EHP cho thấy hoạt tính enzyme tiêu hóa cùng hàm lượng triglyceride, protein và cholesterol trong gan tụy giảm đáng kể so với nhóm khỏe mạnh. Các chỉ số miễn dịch cũng suy yếu, thể hiện qua việc giảm số lượng tế bào máu và enzyme phòng vệ tự nhiên.

Tác động của bệnh lên năng suất được ghi nhận rõ rệt: sau 90 ngày nuôi, trọng lượng trung bình của tôm nhiễm bệnh chỉ đạt 12 g, thấp hơn gần 40% so với nhóm đối chứng (19 g). Đồng thời, hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) tăng mạnh từ 1,6 lên 3,0, phản ánh hiệu quả sử dụng thức ăn suy giảm nghiêm trọng.

Kết quả tương tự được Subash và cộng sự (2022) báo cáo, cho thấy phản ứng chống oxy hóa và miễn dịch của tôm nhiễm EHP tuy được kích hoạt ở giai đoạn đầu nhưng nhanh chóng suy yếu, cho phép ký sinh trùng tồn tại dai dẳng trong cơ thể.

Ở cấp độ phân tử, Cao và cộng sự (2023) phát hiện EHP gây rối loạn biểu hiện gen trong gan tụy. Cụ thể, các gen thuộc con đường miễn dịch Jak-STAT tăng cường hoạt động nhằm đối phó với sự xâm nhập của ký sinh trùng, trong khi các gen liên quan đến tiêu hóa carbohydrate, axit amin và protein lại bị ức chế. Sự mất cân bằng này được xem là nguyên nhân chính khiến tôm giảm tốc độ tăng trưởng và rối loạn chuyển hóa năng lượng.

Đáng chú ý, Sukonthamarn và cộng sự (2023) xác định hemoglobin (LvHCT) đóng vai trò là một yếu tố miễn dịch then chốt trong cơ thể tôm. Khi gen LvHCT bị ức chế, tải lượng ký sinh trùng tăng mạnh; ngược lại, sự nhiễm EHP lại kích thích tôm tăng cường biểu hiện LvHCT, cho thấy đây là một cơ chế phòng vệ tự nhiên nhằm hạn chế sự phát triển của ký sinh trùng.

 

Các yếu tố chi phối và điều kiện môi trường

Sự lây nhiễm và phát triển của EHP không chỉ phụ thuộc vào bản thân ký sinh trùng mà còn chịu ảnh hưởng mạnh từ điều kiện môi trường và quản lý ao nuôi. Các yếu tố như chất lượng nước kém, nồng độ amoniac cao, ô nhiễm hữu cơ hoặc mật độ thả nuôi quá dày đều tạo điều kiện thuận lợi cho EHP phát triển. Ngoài ra, việc sử dụng nguồn giống chưa được kiểm dịch hoặc thức ăn, dụng cụ nuôi nhiễm bào tử EHP cũng là nguyên nhân phổ biến dẫn đến bùng phát dịch bệnh.

Do EHP không gây chết hàng loạt nhưng làm giảm tốc độ tăng trưởng nghiêm trọng, thiệt hại kinh tế thường âm thầm và kéo dài. Vì vậy, các biện pháp kiểm soát cần tập trung vào phòng bệnh chủ động, bao gồm sử dụng giống sạch bệnh, duy trì môi trường ao nuôi ổn định, hạn chế lây nhiễm chéo giữa các ao và tăng cường sức đề kháng tự nhiên cho tôm thông qua chế độ dinh dưỡng hợp lý.

Nhìn chung, EHP đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với ngành nuôi tôm hiện nay. Việc hiểu rõ cơ chế gây bệnh, các yếu tố chi phối sự lây nhiễm và phản ứng miễn dịch của tôm là nền tảng quan trọng để phát triển các chiến lược quản lý và phòng ngừa hiệu quả, hướng đến một ngành tôm bền vững và an toàn sinh học cao.

Lê Vy (Lược dịch)