[Người Nuôi Tôm] – Gan tụy và đường ruột là hai bộ phận quyết định tôm lớn nhanh hay chậm, khỏe mạnh hay dễ mắc bệnh. Tuy nhiên, sự nhầm lẫn giữa bệnh đường ruột đơn thuần và biến chứng do tổn thương gan tụy đang khiến nhiều người nuôi tôm xử lý sai cách, dẫn đến thiệt hại chi phí và kéo dài thời gian điều trị.

Trong các ao nuôi tôm thương phẩm hiện nay, gan tụy và đường ruột là hai cơ quan đảm nhận những chức năng sinh lý sống còn. Hai bộ phận này không hoạt động riêng rẽ mà vận hành như một hệ thống liên hoàn, liên tục hỗ trợ và tác động qua lại lẫn nhau.

Gan tụy đóng vai trò tương tự một nhà máy chế biến trung tâm: chịu trách nhiệm tiết các enzyme tiêu hóa, tích trữ nguồn năng lượng dự trữ dưới dạng lipid và glycogen, đồng thời đảm nhận nhiệm vụ bài tiết và giải độc cho cơ thể tôm. Đường ruột là nơi trực tiếp tiếp nhận thức ăn từ bao tử, tiếp tục quá trình phân giải và hấp thụ các chất dinh dưỡng để nuôi cơ thể.

Do mối liên quan trực tiếp về mặt sinh lý này, bất kỳ trục trặc nào xuất hiện ở gan tụy cũng nhanh chóng kéo theo sự suy giảm chức năng của đường ruột và ngược lại. Việc theo dõi sát sao, nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường ở hai cơ quan này là bước đầu tiên giúp người nuôi chủ động xử lý, giảm thiểu rủi ro cho toàn bộ vụ nuôi.

Gan tụy tổn thương khiến thức ăn đi vào đường ruột không thể phân giải, gây viễm nhiễm và tổn thương niêm mạc ruột

Nguyên nhân và biểu hiện của từng nhóm bệnh

Để đưa ra giải pháp xử lý chính xác và tối ưu chi phí, trước hết người nuôi cần phân biệt rõ nguyên nhân gây bệnh cũng như các dấu hiệu nhận biết đặc trưng của từng nhóm bệnh lý.

Bệnh gan tụy trên tôm bao gồm các dạng thường gặp như vàng gan, nhũn gan, teo gan hay nguy hiểm hơn là hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND). Nguồn gốc của các bệnh lý này thường bắt đầu từ việc chọn con giống kém chất lượng, môi trường nước ô nhiễm, các chỉ số kỹ thuật như pH, độ kiềm không ổn định, hoặc đáy ao lâu ngày tích tụ nhiều mùn bã hữu cơ sinh ra các khí độc nguy hiểm như NH3, H2S.

Tác nhân trực tiếp phá hủy tế bào gan tụy thường là các chủng vi khuẩn có độc lực cao như Vibrio parahaemolyticus. Ngoài ra, thời tiết biến động đột ngột gây sốc nhiệt hoặc việc lạm dụng hóa chất diệt giáp xác độc hại như Deltamethrin, Cypermethrin trong ao nuôi cũng khiến gan tôm suy yếu nhanh chóng. Khi mắc bệnh, khối gan tụy của tôm sẽ chuyển từ màu nâu đen tự nhiên sang màu vàng nhạt, đỏ rực hoặc tái nhợt, kích thước gan có thể sưng to do viêm cấp tính hoặc teo nhỏ, chai cứng làm mất khả năng tiết dịch tiêu hóa.

Khác với bệnh gan, bệnh đường ruột là nhóm bệnh lý rất phổ biến, thường xảy ra từ sau 30 ngày thả nuôi và bùng phát mạnh nhất ở giai đoạn tôm đạt từ 60- 90 ngày tuổi. Ruột tôm có cấu tạo dạng ống đơn giản nên vô cùng nhạy cảm với vi khuẩn Vibrio. Tôm rất dễ mắc bệnh khi nguồn thức ăn không bảo đảm, nước ao bị ô nhiễm, tảo tàn khiến tôm ăn phải chất bẩn dưới đáy. Thời tiết mưa nắng thất thường cũng khiến tôm bị stress, tạo điều kiện cho vi khuẩn nhân lên trong lòng ruột.

Tôm mắc bệnh đường ruột thường có biểu hiện ruột mờ đục, phân lỏng, đứt đoạn hoặc xuất hiện các đốm màu trắng ở đốt đuôi. Khi dùng tay bóp nhẹ vào lưng tôm, khối thức ăn bên trong đường ruột dễ dàng di chuyển chạy ngược chạy xuôi.

Mối liên hệ gan – ruột

Trong thực tế chẩn đoán tại ao nuôi, khi bệnh đã chuyển sang giai đoạn nặng, cả bệnh gan tụy và bệnh đường ruột đều có chung một biểu hiện lâm sàng rất dễ gây nhầm lẫn: bao tử trống và đường ruột hoàn toàn không có thức ăn. Tuy nhiên, điểm mấu chốt nằm ở việc xác định cơ quan nào bị tổn thương trước.

Trường hợp tôm chỉ mắc bệnh đường ruột đơn thuần, các triệu chứng bất thường chỉ tập trung tại vùng đường ruột như phân lỏng, đứt khúc, đốm trắng ở đuôi. Trong khi đó, khối gan tụy của tôm vẫn giữ nguyên màu nâu đen tự nhiên, kích thước bình thường và vẫn tiết dịch tiêu hóa tốt. Lúc này, việc điều trị tập trung vào đường ruột sẽ mang lại hiệu quả nhanh chóng và tôm sớm hồi phục.

Trường hợp nguy hiểm hơn là bệnh kế phát, tức là tôm mắc cùng lúc cả bệnh gan tụy và đường ruột. Lúc này, bên cạnh các dấu hiệu ruột mờ, phân lỏng, gan tụy của tôm cũng có biểu hiện sưng, teo, hoại tử hoặc vùng tiếp giáp giữa bao tử và gan bị đục trắng. Những triệu chứng ở đường ruột trong trường hợp này thực chất chỉ là hệ quả do gan tụy đã bị tàn phá trước đó.

Khi gan tụy tổn thương, nó không thể tiết ra enzyme tiêu hóa, khiến thức ăn đi vào đường ruột không được phân giải. Lượng thức ăn này trở thành môi trường cho vi khuẩn thối rữa phát triển, gây viêm nhiễm và làm tổn thương niêm mạc ruột. Nếu người nuôi chỉ tập trung chữa đường ruột mà bỏ qua việc phục hồi chức năng gan tụy thì việc điều trị chắc chắn sẽ thất bại.

Hướng xử lý kỹ thuật và giải pháp tránh tái phát

Từ việc xác định đúng nguyên nhân gốc rễ, quy trình xử lý bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc kỹ thuật. Đối với những ao tôm bị mắc cùng lúc cả bệnh gan và ruột, nguyên tắc quan trọng nhất là phải ưu tiên chữa trị bệnh gan tụy trước. Người nuôi cần tập trung phục hồi chức năng gan, kiềm hãm vi khuẩn gây hại. Khi kết thúc phác đồ điều trị gan và tôm bắt đầu tiết lại dịch tiêu hóa, mới tiếp tục sử dụng men vi sinh liều cao để tái tạo hệ vi sinh vật có lợi cho đường ruột.

Trong quá trình xử lý, người nuôi chỉ dùng kháng sinh khi tôm bị nhiễm khuẩn gây viêm sưng nghiêm trọng. Tuyệt đối không lạm dụng kháng sinh khi tôm bị bệnh do yếu tố môi trường hay thời tiết, đồng thời phải tuân thủ đúng liều lượng và thời gian ngưng thuốc theo quy định.

Sau khi chữa khỏi bệnh, tôm rất dễ bị tái phát do các tế bào gan tụy và niêm mạc ruột vừa hồi phục còn rất non nớt. Khâu chăm sóc sau điều trị đóng vai trò quyết định để ngăn ngừa nguy cơ này. Người nuôi cần kiềm hãm sức ăn của tôm, tuyệt đối không tăng lượng thức ăn đột ngột ngay khi tôm bắt mồi trở lại vì việc này sẽ ép bộ máy tiêu hóa làm việc quá tải. Lượng thức ăn cần được tăng dần từ từ theo sức gom của đàn tôm, kết hợp bổ sung định kỳ vitamin C, axit hữu cơ, các sản phẩm giải độc gan và men vi sinh. Đồng thời, duy trì môi trường nước sạch và tăng cường xi-phông đáy ao loại bỏ chất thải sẽ giúp tôm phục hồi hoàn toàn và phát triển ổn định.

Quản lý tốt giai đoạn sau điều trị không chỉ giúp gan tụy và đường ruột phục hồi hoàn toàn mà còn tạo nền tảng để tôm tăng trưởng ổn định, hạn chế phát sinh bệnh trong suốt thời gian nuôi còn lại.

Thu Trà

Xem thêm:

Theo dõi sự biểu hiện của độc tố PirAvp và PirB vp tiết ra từ vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus gây bệnh hoại tử gan tụy cấp

Bệnh đường ruột trên tôm và biện pháp xử lý triệt để