[Người Nuôi Tôm] – Lựa chọn giống tôm (postlarvae – PL) đóng vai trò then chốt, quyết định trực tiếp đến tỷ lệ sống và năng suất thu hoạch của mỗi vụ nuôi. Tuy nhiên, hai khái niệm tôm giống SPF (Không mầm bệnh cụ thể) và SPR (Kháng mầm bệnh cụ thể) thường gây nhầm lẫn cho người nuôi. Việc hiểu rõ bản chất sinh học, sự khác biệt di truyền và điều kiện áp dụng thực tế của từng loại tôm sẽ giúp các trang trại đưa ra lựa chọn tối ưu, giảm thiểu rủi ro dịch bệnh và nâng cao hiệu quả kinh tế.

 

Tôm giống SPF và SPR sở hữu những đặc tính di truyền khác biệt, quyết định trực tiếp đến chiến lược quản lý dịch bệnh và hiệu quả kinh tế của từng ao nuôi

 

Tôm giống SPF là gì?

Công nghệ sản xuất tôm SPF (Specific Pathogen Free) xuất hiện từ đầu những năm 1990 tại Hoa Kỳ và bắt đầu du nhập vào châu Á từ năm 1998, tạo ra bước ngoặt lớn cho ngành nuôi tôm thẻ chân trắng. Tôm SPF là những đàn tôm được nuôi dưỡng và nhân giống qua nhiều thế hệ trong hệ thống an toàn sinh học khép kín. Trước khi xuất bán ra thị trường, tôm bắt buộc phải trải qua các xét nghiệm nghiêm ngặt và được chứng nhận không mang các mầm bệnh mục tiêu.

Theo tiêu chuẩn của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH/OIE), tôm SPF phải đảm bảo âm tính với các loại mầm bệnh nguy hiểm phổ biến như virus gây bệnh đốm trắng (WSSV), hội chứng Taura (TSV), hoại tử cơ quan tạo máu và cơ quan bạch huyết (IHHNV), hoại tử cơ (IMNV), vi khuẩn gây bệnh hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND/ EMS) và vi nấm gây bệnh chậm lớn (Enterocytozoon hepatopenaei – EHP).

Một điểm quan trọng người nuôi cần lưu ý: “Sạch mầm bệnh” không có nghĩa là “Không bao giờ mắc bệnh”. Nhãn chứng nhận SPF chỉ phản ánh tình trạng vi sinh sạch sẽ của con tôm ngay tại thời điểm ở trong trại giống. Khi thả vào ao nuôi thương phẩm, nếu hệ thống ao không đảm bảo an toàn sinh học và để mầm bệnh xâm nhập qua nguồn nước, đất đáy hay vật chủ trung gian, tôm SPF vẫn có thể nhiễm bệnh và hao hụt bình thường.

 

Phân biệt tôm SPF và tôm High Health (HH)

Trong thực tế sản xuất tại các trại giống, người nuôi thường gặp thêm một phân khúc tôm giống được gán nhãn High Health (HH) – Tôm sức khỏe cao. Việc phân biệt rõ hai cấp độ này giúp tối ưu hóa chi phí mua giống và đánh giá đúng mức độ rủi ro.

Tôm giống SPF được nuôi giữ trong cơ sở kiểm dịch cấp cao, trải qua xét nghiệm PCR đa điểm qua nhiều thế hệ liên tục. Mức độ cam kết mầm bệnh của tôm SPF đạt chuẩn âm tính 100% với danh mục mầm bệnh cụ thể theo tiêu chuẩn WOAH/ OIE, đưa tỷ lệ rủi ro mầm bệnh tại thời điểm xuất xưởng xuống mức cực thấp. Giá thành của tôm SPF vì thế ở mức cao do chi phí vận hành kiểm dịch và xét nghiệm sinh học phân tử lớn.

Ngược lại, tôm giống High Health được nuôi trong môi trường trại sạch, áp dụng an toàn sinh học tiêu chuẩn nhưng không trải qua quy trình cách ly và xét nghiệm nghiêm ngặt như tôm SPF. Dù tôm HH có thể trạng khỏe mạnh và ít nguy cơ bùng phát dịch lớn, chúng không được đảm bảo tuyệt đối âm tính với mọi tác nhân ẩn hại. Rủi ro mang mầm bệnh chưa phát hiện ở tôm HH ở mức trung bình, nhưng giá thành rẻ hơn, phù hợp với các mô hình nuôi chi phí thấp.

 

Tôm giống SPR là gì?

Khác hoàn toàn với hướng tiếp cận “làm sạch môi trường” của tôm SPF, tôm SPR (Specific Pathogen Resistant) được tạo ra bằng phương pháp chọn giống di truyền qua nhiều thế hệ. Các nhà khoa học chủ động cho đàn tôm bố mẹ tiếp xúc với một mầm bệnh cụ thể ở liều lượng kiểm soát, sau đó lựa chọn những cá thể sống sót có gen chống chịu tốt nhất để tiếp tục nhân giống.

Tôm SPR sở hữu hệ miễn dịch bẩm sinh được mã hóa di truyền, giúp chúng có khả năng tự đề kháng và chống lại sự tấn công của mầm bệnh mục tiêu. Khi virus hoặc vi khuẩn xâm nhập, cơ thể tôm SPR sẽ hạn chế sự nhân lên của tác nhân gây bệnh, từ đó giảm tỷ lệ tử vong và duy trì sự phát triển.

Tuy nhiên, tính kháng bệnh của tôm SPR chỉ có tác dụng với đúng loại mầm bệnh được chọn lọc. Ví dụ, một dòng tôm SPR được lai tạo để kháng virus gây hội chứng Taura (TSV) vẫn có thể bị tiêu diệt hoàn toàn nếu gặp virus đốm trắng (WSSV) hoặc vi khuẩn hoại tử gan tụy cấp. Ngoài ra, tôm SPR sống trong môi trường có mầm bệnh có thể trở thành “vật chủ mang trùng” – nghĩa là con tôm không phát bệnh nhưng lại mang virus và lây truyền cho các đàn tôm khác xung quanh.

 

Chọn tôm SPF hay SPR cho ao nuôi?

Không có loại tôm giống nào hoàn hảo cho mọi hoàn cảnh. Việc lựa chọn tôm SPF hay SPR phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện cơ sở hạ tầng, quy trình xử lý nước và nguy cơ dịch bệnh tại vùng nuôi của bạn.

Bảng so sánh nhanh tôm giống SPF và SPR

Khi nào nên chọn tôm SPF?

Tôm giống SPF là lựa chọn tối ưu cho các trang trại nuôi tôm công nghiệp, siêu thâm canh công nghệ cao, nuôi tôm trong nhà màng, hệ thống tuần hoàn (RAS) hoặc ao lót bạt hoàn toàn có ao lắng xử lý nước triệt để. Trong môi trường sạch bóng mầm bệnh, tôm SPF sẽ phát huy tối đa ưu thế lớn nhanh vượt trội, giúp người nuôi rút ngắn thời gian quay vòng vụ, thu hoạch tôm size lớn và đạt lợi nhuận tối đa.

Khi nào nên chọn tôm SPR?

Tôm giống SPR lại phù hợp hơn với các mô hình ao đất, trang trại nuôi thâm canh truyền thống, hoặc các vùng nuôi tập trung dùng chung nguồn nước cấp thoát dễ bị lây nhiễm chéo. Nếu vùng nuôi của bạn có tiền sử thường xuyên bùng phát một loại bệnh cố định, việc sử dụng tôm SPR có gen kháng bệnh đó sẽ là giải pháp bảo hiểm hiệu quả. Người nuôi chấp nhận tôm lớn chậm hơn một chút nhưng đổi lại là tỷ lệ sống ổn định, tránh nguy cơ mất trắng cả vụ nuôi.

Hiểu đúng bản chất của tôm SPF và SPR giúp người nuôi chủ động chọn đúng con giống cho từng điều kiện ao nuôi cụ thể. Tôm SPF giúp bứt phá năng suất trong điều kiện an toàn sinh học nghiêm ngặt, còn tôm SPR mang lại sự an toàn tại những vùng nuôi có áp lực dịch bệnh cao. Dù chọn dòng giống nào, sự thành công của vụ nuôi vẫn phụ thuộc vào sự kết hợp đồng bộ giữa chất lượng giống, kỹ thuật xử lý nước và quy trình chăm sóc dinh dưỡng hợp lý.

Linh Thùy

Xem thêm:

Sự thật và lầm tưởng về tôm SPF trong nuôi trồng thủy sản

Phương pháp chọn tôm giống tốt để vụ nuôi thành công