[Người Nuôi Tôm] – Khoảng 250/324 ao nuôi tôm tại huyện Batiaghata, tỉnh Khulna (Bangladesh) đang chịu ảnh hưởng nghiêm trọng bởi dịch bệnh. Người nuôi ước tính tổng thiệt hại trong 1–1,5 tháng qua đã vượt 150 triệu BDT (khoảng 1,22 triệu USD).

 

Theo Seafood Network Bangladesh, dịch bệnh được ghi nhận tại hai làng Dakkhin Soilmari và Khalishibunia, nơi nghề nuôi tôm sú phát triển theo hướng bán thâm canh. Đây là mô hình đòi hỏi mức đầu tư tương đối lớn cho con giống, thức ăn, cải tạo ao, quản lý chất lượng nước và sục khí.

Các ao nuôi bị ảnh hưởng chủ yếu nuôi tôm sú theo mô hình bán thâm canh (Ảnh minh họa)

 

Tôm sú, được người dân địa phương gọi là bagda, là đối tượng nuôi chủ lực tại khu vực này. Ông Molla Shamsur Rahman Shahin, Chủ tịch Hiệp hội Chủ trang trại nuôi cá Bangladesh (FOAB), cho biết quy mô đợt dịch đang tạo áp lực tài chính đáng kể đối với người nuôi, nhất là những hộ đã tăng vốn đầu tư sau khi đạt kết quả tốt ở vụ trước.

 

Tôm chết hàng loạt, người nuôi chịu thiệt hại nặng

Mức độ thiệt hại được thể hiện rõ qua số lượng tôm chết tại từng ao. Một số hộ cho biết số tôm chết lên tới 20.000–400.000 con/ao.

Tại Chak Soilmari, một hộ nuôi cho biết năm trước gia đình thu lợi nhuận khoảng 1,2 triệu BDT (khoảng 9.760 USD) từ nuôi tôm. Kết quả này khiến hộ nuôi này quyết định tiếp tục đầu tư lớn hơn cho vụ nuôi mới. Cuối tháng 6, hộ nuôi này thả 51.000 tôm hậu ấu trùng vào ao rộng 48 decimal. Tôm bắt đầu chết từ ngày 14/8. Sau khi chi khoảng 150.000 BDT (khoảng 1.220 USD) cho con giống, thức ăn và cải tạo ao, số tôm còn sống chỉ mang lại doanh thu 42.000 BDT (khoảng 341 USD).

Nhiều hộ nuôi khác cũng ghi nhận tôm chết hàng loạt, trong đó có ao mất khoảng 90.000 con, một số hộ thiệt hại hơn 100.000 con và có trường hợp lên tới 400.000 con/ao. Nhìn chung, số tôm chết được các hộ ghi nhận dao động từ 20.000 đến 400.000 con/ao.

Theo phản ánh của người nuôi, tôm giống được mua với giá khoảng 1.500 BDT/1.000 con (khoảng 12,2 USD/1.000 con). Một số hộ nghi ngờ chất lượng con giống hoặc tình trạng nhiễm bệnh từ nguồn giống có thể liên quan đến đợt tôm chết. Tuy nhiên, đây mới là nhận định từ phía người nuôi và chưa phải kết luận chính thức về nguyên nhân dịch bệnh.

 

Phát hiện WSSV và IHHNV

Cục Thủy sản Bangladesh (DoF) đã tiến hành lấy mẫu tại các ao bị ảnh hưởng để xét nghiệm. Theo cán bộ thủy sản tỉnh Khulna Md Badruzzaman, trong 3 mẫu được kiểm tra, 2 mẫu dương tính với virus gây hội chứng đốm trắng (WSSV), tác nhân gây bệnh đốm trắng trên tôm; mẫu còn lại dương tính với virus gây hoại tử cơ quan tạo máu và biểu mô dưới da (IHHNV). Các mẫu được lấy từ những ao có tôm trong độ tuổi 42–84 ngày.

Việc phát hiện WSSV có ý nghĩa đáng chú ý bởi đây là một trong những tác nhân gây thiệt hại nghiêm trọng nhất đối với nghề nuôi tôm. Ở những quần thể tôm mẫn cảm, WSSV có thể khiến tỷ lệ chết tăng rất nhanh và gây tổn thất lớn trong thời gian ngắn. IHHNV lại có đặc điểm bệnh học khác. Ở tôm sú, virus này thường được liên hệ với tình trạng tăng trưởng kém, còi và biến dạng, thay vì gây chết cấp tính trên diện rộng như WSSV. Do đó, việc phát hiện đồng thời các tác nhân virus cho thấy cần tiếp tục đánh giá điều kiện nuôi và diễn biến bệnh thay vì quy toàn bộ số tôm chết cho một nguyên nhân duy nhất.

Theo DoF, thời điểm tôm bắt đầu chết, sau một khoảng thời gian kể từ khi thả giống, cũng đặt ra khả năng mầm bệnh có thể đã phát sinh hoặc phát triển trong quá trình nuôi.

Cục Thủy sản Bangladesh cho rằng, một trong những yếu tố làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh tại Batiaghata là các biện pháp an toàn sinh học chưa đầy đủ

 

Trại giống bác bỏ trách nhiệm

Trước nghi vấn của người nuôi, các trại giống liên quan phủ nhận việc con giống của họ là nguyên nhân gây ra đợt dịch. Đại diện chủ trại giống cho rằng, chất lượng con giống là một yếu tố cần xem xét nhưng không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho trại giống khi tôm bắt đầu chết sau 2–3 tháng kể từ thời điểm thả. Ngay cả con giống sạch bệnh cũng chỉ có thể phát triển tốt khi được đưa vào hệ thống nuôi có điều kiện an toàn sinh học phù hợp, môi trường ổn định và quy trình quản lý tốt.

Chủ trại giống cũng bác bỏ cáo buộc liên quan đến con giống. Họ cho rằng cần đánh giá các yếu tố về môi trường và an toàn sinh học tại trang trại, đồng thời cho biết doanh nghiệp đang tiến hành điều tra tình hình. Các trại giống cũng đang xem xét các chính sách hỗ trợ đối với những hộ nuôi bị ảnh hưởng.

Như vậy, nguyên nhân của đợt dịch hiện vẫn chưa được xác định một cách đầy đủ. Kết quả xét nghiệm xác nhận sự hiện diện của WSSV và IHHNV trong các mẫu được kiểm tra, nhưng chưa đủ cơ sở để kết luận nguồn lây bắt đầu từ trại giống hay từ hệ thống nuôi.

 

An toàn sinh học được đặt lên hàng đầu

DoF cho rằng một trong những yếu tố làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh tại Batiaghata là các biện pháp an toàn sinh học chưa đầy đủ. Mầm bệnh có thể được đưa vào hoặc phát tán giữa các ao thông qua nhiều con đường, trong đó có con người, động vật, cua và phân chim. Khi nhiều ao nuôi nằm gần nhau, việc kiểm soát các yếu tố trung gian này càng trở nên quan trọng.

Cơ quan thủy sản Bangladesh cũng lưu ý đến phương thức sản xuất được duy trì trong thời gian dài tại khu vực, nhiều ao nuôi tôm tại đây đã được duy trì theo cùng một phương thức trong khoảng một thập kỷ. DoF khuyến nghị người nuôi xem xét luân canh đối tượng hoặc có thời gian gián đoạn sản xuất nhằm góp phần phá vỡ chuỗi lưu hành của mầm bệnh. Đây cũng là vấn đề đáng chú ý đối với các vùng nuôi có mật độ sản xuất cao. Việc duy trì liên tục một đối tượng nuôi trong cùng hệ thống có thể làm tăng áp lực mầm bệnh, đặc biệt khi nguồn nước, đáy ao và các vật chủ trung gian không được kiểm soát hiệu quả.

DoF đã hướng dẫn các hộ nuôi bị ảnh hưởng và khuyến cáo sử dụng một số chất bổ sung khoáng. Tuy nhiên, đến nay chưa có thông tin về việc triển khai chương trình bồi thường hoặc thanh tra các trại giống liên quan.

 

Mô hình bán thâm canh chịu áp lực

Đợt dịch tại Batiaghata xảy ra trong bối cảnh Bangladesh đang tìm cách nâng cao năng suất ngành tôm thông qua việc phát triển các mô hình nuôi có quy hoạch và mức đầu tư cao hơn. Theo ông Shahin, Bangladesh hiện có khoảng 270.000 ha nuôi tôm, trong đó mô hình bán thâm canh mới tập trung tại một số khu vực. Để chuyển đổi đất nông nghiệp sang nuôi tôm, người dân phải đầu tư đáng kể ngay từ đầu. Một hộ nuôi tại Khalishibunia cho biết chi phí chuyển đổi có thể lên tới ít nhất 150.000 BDT/bigha (khoảng 1.220 USD/bigha), chưa bao gồm chi phí con giống, thức ăn, nhân công và quản lý nước trong quá trình nuôi. Khi tổng mức đầu tư tăng, rủi ro tài chính do dịch bệnh cũng tăng theo. Một ao nuôi mất hàng trăm nghìn con tôm không chỉ khiến người nuôi mất chi phí con giống và thức ăn mà còn làm mất toàn bộ nguồn thu dự kiến của vụ nuôi.

Đợt dịch tại Batiaghata diễn ra trong khi ngành tôm Bangladesh vẫn duy trì xu hướng tăng trưởng. Theo số liệu được Seafood Network Bangladesh dẫn lại, trong năm tài chính 2024, Bangladesh sản xuất khoảng 315.000 tấn tôm nuôi và tôm nước ngọt. Sản lượng tăng lên khoảng 326.000 tấn trong năm tài chính 2025.

Nguồn cung con giống cũng tiếp tục được mở rộng. Trong năm tài chính 2025, 46 trại sản xuất giống tôm sú tại Bangladesh đã sản xuất khoảng 8,83 tỷ con giống.

Tôm đông lạnh cũng là một trong những mặt hàng thủy sản xuất khẩu quan trọng của nước này. Trong năm tài chính 2025, Bangladesh xuất khẩu khoảng 23.237 tấn tôm đông lạnh, đạt giá trị 3.041 crore BDT, tương đương khoảng 30,41 tỷ BDT (xấp xỉ 247 triệu USD).

Những con số trên cho thấy quy mô ngày càng lớn của ngành tôm Bangladesh, đồng thời cũng làm nổi bật yêu cầu kiểm soát dịch bệnh ở cấp độ toàn chuỗi. Kiểm soát chất lượng con giống, tăng cường an toàn sinh học, quản lý nước và đáy ao, giám sát dịch bệnh, kiểm soát vật chủ trung gian và xây dựng cơ chế ứng phó khi dịch xảy ra sẽ là những yếu tố quan trọng để giảm rủi ro. Bên cạnh đó, luân canh đối tượng hoặc chủ động gián đoạn sản xuất cũng có thể được xem xét tại những vùng nuôi có nguy cơ tích lũy mầm bệnh cao.

Phạm Huệ